T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivleri Uzmanı Muhammet SAFİ’nin “Dedeniz Eşkiya Çıkabilir! Sülale Katkılı Yerel Tarih: 1853 Yılı Rize Eşkiyalar” isimli makale çalışmasını belgeleri ile birlikte sizlere sunmaktayız.

Eşkiya: Hayta

Rize, Osmanlının serhat kentlerindendir. 1853 yılında Artvin de dahil olmak üzere geniş  alana sahip bir sancaktır. Rize, Artvin, Batum, Kars ve Erzurum bölgeleri merkeze uzak oldukları için Rusya ile olan her türlü irili ufaklı sorunların ilk zararını gören yerlerdir. Merkezî otoritenin dış dünyadaki gelişmelere ayak uyduramaması, milliyetçilik akımının Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki olumsuz etkileri, bilhassa Balkan milletlerinin başta Yunanistan olmak üzere birer birer baş kaldırıp elden çıkmaları, uzun ve aralıksız harplerin mağlubiyetle sonuçlanmaları, ülkenin pek çok alandaki kıtlıkları gibi nedenler doğu sınırındaki yerlerin, Karadeniz’in, özellikle de henüz adı Lazistan olan Rize’nin zaman zaman asayişsizlik ve kaos içinde bulunmasına neden olmuştur. Devletin eksildiği yerlerde eşkiyanın ortaya çıktığı tarihsel ve evrensel bir gerçektir. Osmanlı İmparatorluğu’nun Rize kazasında 1269 (1852-53) yılında tesadüf ettiğimiz durum da buna delildir. Eşkiyalık devleti meşgul etmektedir ve Osmanlı devlet idarecileri bu sorunu halletmek için var güçleriyle çalışmaktadırlar. Peki eşkiya ne demektir?

Şakî kelimesinin çoğulu olan eşkiya tabirinin sözlük manasına baktığımızda karşımıza şu karşılıklar çıkıyor: “Şakîler, yol kesenler, âsîler, isyan edenler, Allah'a veya kanunlara isyan edip kötülük yapanlar, haydutlar, anarşistler, Hak ve kanunlara baş kaldıranlar, Allah’ın emirlerine karşı gelenler.”

Eşkiya karşılığı kullanılan haydut kelimesi de aslen Macarca bir kelimedir. Şakî sözcüğü ise Arapça’dır. Bahtsız, fena hareketli, haylaz, habis, pis, haydut, yol kesen manalarındadır.

Şakî veya eşkiya kelimesine hayta da denir. Hayta, serseri, serkeş, başıboş, başı buyruk gezen kimse demektir. Askeri alanda ise hayta, Osmanlılarda görevli bir sınıf askere verilen addır. Hayta birlikleri, üstün savaş kabiliyeti olan askerlerden kurulur, lüzumunda düşman topraklarına akın yapmak için de kullanılırdı. Sonraları düzenleri bozulduğunda eşkiyalığa başladılar; bundan dolayı "hayta" kelimesi haydut ve haylaz anlamında kullanıldı.
 
Bu eşkiyalar, öyle bildiğiniz eşkiyalardan değildir

Osmanlı’da devletle problemi olanların ilginç durumları vardır. Bu insanlar devletin ihtiyacı olduğu zamanlarda veya ıslah-ı nefis edip aman diledikten sonra devletin yanında da yeralan kimselerdir. Sıradan insan değillerdir. Bunlar o zamanki idare sisteminde devletin bazı resmi işlerini kendileriyle yürüttüğü insanlardır. Hemen hemen hepsi de ağa veya ayandır. Yeri gelir devletin vergilerini toplar, yeri gelir harp zamanında savaş için asker gönderirler. Bu insanlar Osmanlı’daki ayanlık ve ağalık müessesi iyi işlediği zamanlarda iyi vatandaş, bozulduğu zamanlarda ise eşkiya olurlar. Nitekim Rize’de, resmi belgelerde kendileri “eşkiya” olarak nitelenen sülaleler ve kimseler, bilhassa Osmanlı-Rus harplerinde veya tarihe mal olmuş büyük savaşlarda orduya asker veren ağalar olarak karşımıza çıkmaktadırlar. Kısacası Osmanlı ordusunda “haytalık” edenler, savaş hali ortadan kalktığında “haşarilik” etmişlerdir.

Bizim anladığımız manası ile eşkiya, bugünkü manasıyla kabadayı anlamındadır. Günümüz literatüründe geçen ıstılah ve tanımlamalardaki çete, mafya, terör örgütü ve benzerleri ile karşılaştırmak yanlıştır. O dönemin eşkiya başılarını mafya lideri, çete lideri veya terörist başı şeklinde algılamak yanlıştır. Eşkiya tarihi bir vakıadır. Bazan idareye yakındır bazan da halka yakındır. Fakat her zaman devletten veya halktan taraftar bulmuştur.  Osmanlı’ya karşı  çıkarılan ayaklanmaların başında yeralan Celali isyanlarını yorumlayan tarihçiler arasında devlet yanında yer alanlar olduğu gibi Celali tayfasını savunanlar da vardır. Bolu beyi hakkında halkın dilinde dolaşan herhangi bir türkü/destan bulunmadığı halde Osmanlı devletinin resmi belgelerinde “eşkiya” olarak karşımıza çıkan Köröğlu’nun türküleri ve destanları hala dillerde dolaşmaktadır.

Ağalık ve ayanlık payesi alan bazı insanlar, kanunsuzluğun hüküm sürdüğü zamanlarda kendi kanunlarıyla halka yakın olduğu gibi devlet otoritesinin güçlenmesiyle birlikte de devlete yakın olmuştur. Mesela Trabzon’da büyük bir isyana adını veren ve tarih kitaplarında ve belgelerde oldukça geniş yer tutan Tuzcuoğlu isyanının kahramanı Tuzcuoğlu Memiş Ağa aynı zamanda devletin bir yetkilisi, idareyi kendisine teslim ettiği ayanlardan birisi ve Rize’nin önde gelen ağalarındandır. Kafkaslardaki Osmanlı Ordusunda Faş ve Sohum’da düşmana karşı savaşmıştır. Kapıcıbaşılık payesi (sarayın kapılarını bekleyenlerin başı) sahibidir.

Halka yönelik davranış ve tutumları onlara karşı bir sempati de kazandırmıştır. Tarihin çeşitli zamanlarında Karadeniz’de yaşayan meşhur eşkiyalar ve onlar için söylenen hikaye/efsane ve destanlar günümüzde bile dillerde dolaşmaktadır.

Rize yöresi eşkiya ve kabadayılarının en meşhurlarından birisi mutlaka ki Tuzcuoğlu Memiş’tir. Osmanlı’nın son zamanlarındaki isim olarak karşımıza Sandıkçıoğlu Şükrü (1865-1907) ve Cumhuriyetin ilk zamanlarına da yetişen, Kurtuluş Savaşı’nda da Milis Yüzbaşısı olarak düşmana karşı savaşan İpsiz Recep’i sayabiliriz.

Sandıkçı Şükrü destanlarından bir tanesinde şu dörtlük vardır:

Şöhretim Sandıkçı, ismimdir Şükrü
Gitmezdi fikrimden Hüdanın zikri
Bir ferdin olaydı hainlik fikri
Getirdim onu hemen amâna...

Bir başkasında ise insanımız Şükrü’nün kaçınılmaz akıbetini ve devletin büyüklüğünü anlatmaktadır:

Böyle cari olmuş adet-i devlet (Devletin kanunu böyle ola gelmiştir)
Eşkiyaya etmez zerrece hürmet
Gününde şad oldu hep cümle millet
Ömrü uzun olsun Gazi Sultan’ın.

Trabzon’da Mustafa Reis, Şişmanoğlu, Kayıkçılar Kahyası Yahya Reis ve Gadiroğlu adlı kabadayıların halk nezdindeki populariteleri de yüksek olmuştur.

Giresun’da Micanoğlu ile Hacıvelioğlu ve Goloğlu çeteleri, Ordu yöresinde de Hekimoğlu, Soytarioğlu ve Güpür adlı eşkiyaların isimlerine destanlar yapılmış türküler yakılmıştır.
 
Eşkiyaların tarih için önemleri

Malum olduğu üzere, Osmanlı Arşivi’ndeki belgelerde geçen olaylar tarihi olaylardır. Bu olaylar artık tarihin malzemesidirler. 1853 yılında cereyan eden ve bazı şahıs ve sülale liderlerinin isimlerinin eşkiya ve eşkiya yardımcısı ve yatakçısı olarak geçtiği belge de tarihi bir hadisenin varlığına delildir. Burada belgede isimleri geçenleri sorgulamak veya hesaba çekmek niyetinde değiliz. Ders almak, ibret almak, karşısında veya lehinde bulunmak gibi bir durum da söz konusu değildir. Bu konunun dikkatimizi çeken özelliği oldukça farklı bir boyutu içermesidir. Belgelerde eşkiya nitelendirmesiyle tanımlanan insanlar, aynı zamanda bir ailenin, sülalenin kurucuları, eskileri ve liderleridirler. Bu aileler Müslüman Türk varlığının işaretidirler. O dönemin yasalarına göre haklı ya da haksız olabilirler. Nitekim Kurtuluş Savaşı’nın aktörleri İstanbul Hükümeti tarafından hain olarak ilan edilmişlerdi. Geçmişteki tarafların hesaplaşmalarını günümüze taşımaktansa bunların hikayelerinden varmak istediğimiz istikamete kapı açmak daha doğru olacaktır.

Karadeniz’in demografik yapısına yönelik nüfus hareketleri ve yerli ve yerleşik Müslüman Türk varlığının ortaya çıkarılması gerekmektedir. Tarih oldukça ilginç hikayeleri ve enteresan bilgileri barındırmaktadır. Bunların günümüze geliş maceraları da dikkate değerdir. Bu bilgilerden birisi de İskitler hakkında olanlardır. İskitler bundan 4 bin sene öncesine kadar uzanan, yani M.Ö. 2000 yıllarına kadar giden eski bir kavimdirler. Bu kavmin Türk olduğuna dair kuvvetli deliller bulunmaktadır. Bu bilgilere yazılı kaynaklar kadar arkeolojik bulgularda da tesadüf edilmektedir. Özellikle kurgan denilen eski mezar kalıntılarındaki bulgular geçmişe yönelik şüpheleri gidermektedir. Yazılı kaynaklar ise oldukça önemlidir. Bu kaynaklara göre Karadeniz bölgesinde ve civarında Milattan çok önceleri Taur, Trak, Onogur, Akathirs, Kimmer ve İskit denilen halklar yaşıyorlardı. Karadeniz’in eski adı Pontosdur. Bu kelimenin Rumca olduğu söylendiği gibi Türkçe olduğu da söyleniyor. Bu istikamette yapılan izahat da şöyledir:

Türkçe bün/bun: çorba, yemek, ekmek arası manasınadır. dt/t eki aidiyet, iyelik ekidir. Bunti/Pontı/Pont, Türkçe’de aile reisi, aileyi besleyen ve bol yemek  manasındadır.

O halde M.Ö. I. Binyıl başlarında buralarda Türkler yaşıyorlardı.

Burada Karadeniz insanının tarihsel macerasının detayına girmeyip  konu ile ilgili eski kaynaklarda neler olduğuna bakmak istiyoruz.

İskitler hakkında Ilyada ve Odysseia’da ilk bilgilere tesadüf edilmektedir. M.Ö. VIII. YY. yazarı Heisodes, çobanlardan duyduğu şekliyle “İskitler” diye bahseder. M.Ö. VII. yüzyıl ozanlarının şiirlerindeki bilgiler bile çok önemlidir. Midillili Alkaios ve Ispartalı Alkman ile Aristeas’ın dizelerindeki bilgiler tarihçiler için yol gösterici ve yargı vermeye yeterli ipuçlarıdır. Homeros ve Argon destanlarındaki yer adları büyük bir kaynaktır. Fakat bu bilgiler sadece bir destan veya şiir olan belge/kitap/şiir/destan gibi kaynaklarda karşımıza çıkmaktadır. Hakkında hiç bir biyografik bilgimiz olmayan Miletli Hekataios, Ekşioğullarından çok daha üstün birisi değildir belkide... Bunun 2500 sene evvel yazdığı veya yaptığı bir şey, bazılarının itibar ettiği veya reddettiği tarihi bir tez veya gerçek olabiliyor. Tarihin Babası diye tanınan Milaslı Heredot ile Ksenofon’un bilgileri pek çok şeyi aydınlatıyor. M.Ö. III. yüzyılın ozanlarından Rodoslu Opollonius ile Théocrite’nin bir iki şiirinde İskitlerle ilgili kelimelere tesadüf olunabiliyor. İskit kurganlarında bulunan eşyaların üzerlerine çizilen süsleme ve desenlerin, savaş aletlerinin biçimleri ve teknikleri incelenerek günümüzün 2500-3000 sene evveline dair manzarası ortaya çıkartılabiliyor. Günümüzde Doğu Karadeniz bölgesini belli ve açık bir yöne doğru götürmek isteyenlerin dayandıkları tarihi kaynakları biz okuduğumuzda İskitlerin, Kimmerlerin, Sakaların, Uzların, Kumanların, Kıpçakların tarihi bir gerçek olduklarını ve bölgenin yerli halkları bulunduklarını öğreniyoruz. Osmanlı dönemi bilgilerini de ekleyerek netice olarak şunu söyleyebiliyoruz:

Yüzyıllardan beri Pontus coğrafyasında yaşayan Karadenizli Türkler, 1461’de Trabzon’un fethinin ardından hızlı bir şekilde “ezeli hidayet nurlarını izhar etmek suretiyle alem-i şuhudda (dünyada)  müslümanlık şerefini kazanmışlardır.”

Bu kaynakları okuduklarını söyleyen başkaları ise aksini söylüyorlar. Karadeniz insanları Rumdur diyorlar...

Osmanlı belgelerinde -eşkiya olarak geçseler bile- Rizeli pek çok insanın tarihe katkıları ne olacaktır diye düşünmek lazım?

Kaba bir kıyaslama yapalım:

Geçmişe, yani yazının ve kâğıdın yaygın olmadığı bütün zamanlara ait hikâyeler adı üstünde hikâyedir. Dayanak olarak elde edilen belgeler ve arkeolojik bulgulardaki bilgiler, aksi olmadığı için öyledirler, yani doğru kabul edilmişlerdir. Bizatihi ne kadar doğrudurlar, bilmiyoruz? Aksi bir şey bulunduğunda ne olacak? Mesela “Heredot aslında yalancının birisidir, yalancılıktan mahkum oldu” diye yeni bir bilgi bilim adamları tarafından bulunsa, bu adamın yazdıkları ne duruma düşecektir acaba? Neden Heredot’un yazdıklarını başkaları yazmamışlar? Araplar, Acemler, Çinliler... Eski kavimlerin yazılı mirasları nerededir? İşte bundan dolayıdır ki, eski tarihlere ait bilgiler aksi ispatlanıncaya kadar kabul edilmek zorunda kalınan bilgilerdir. Zayıf ve az sayıdaki belge, bilgi ve bulgularla geçmişin binlerce yıllık yanlış yorumlanan ve maksatlı takdim edilen tarihine ne kadar güvenle yaklaşabiliriz?

Osmanlı Arşivi’nde bulunan belgeler haddizatında tarihin kendisidir, gerçeğin aynasıdır, geleceğimizin teminatı ve garantisidir. Doğruluklarının ispatına ihtiyaç yoktur. Bizzat doğru içlerindedir. Bu türden milyonlarca belgenin varlığına rağmen son 700 senenin tarihi bile net ve açık bir şekilde ortaya konulamamıştır. Tarih zor ve zahmetli, bir o kadar da meraklı bir bilimdir.
 
Osmanlı’nın Ekşioğlusu Milaslı Herodot’tan daha fazla gerçektir

Dolayısıyla Osmanlı Arşivinde bulunan belgeler yukarıda Yunan kaynaklarında anlatılan masal, destan, şiir, hikaye, kap kacak bilgileri türünden hayali ve sağlığı şüpheli malzemeler değildir. Burada zikri geçen belgelerin geleceğe, yani 2000 yılından bir 2000 yıl sonraya, MS. 4000-5000 hatta ilelebet sonsuza kadar ne manaya geldiğini anlamak zor olmasa gerektir.

Rizeli eşkiyaların incelenmesinin temelinde var olan amaç ve realite, onların eşkiyalıkları değil, tarihte silinmez iz bırakmış olmalarıdır. Makalemize konu ettiğimiz belgelerimizde ismi geçen her bir “zanlı” veya “suçlu”  ile eşkiya nitelemesiyle veya eşkiya yatakçısı ve yardımcısı adlandırmasıyla karşımıza çıkan her bir aile reisinin ismi, tarihe düşülen sağlam bir nottur. Tarihi bir hakikattir. Demografik yapıya, nüfus ve kültürel vaziyete mütedair en büyük delildir.

1852 senesinde eşkiyalık yapan Rizelilerin varlığına dair belgeler, tıpkı diğer belgeler gibi günümüzün ve geleceğin, mesela MS. 5000 senelerinin gerçek bir bilgi kaynağıdır. Hem de İlyada ve Odysseia’dan daha gerçektir. Homeros ve Heredot’tan çok daha sağlıklıdır.

İkizdere’nin kaza oluşunun belgesi

Ekşioğullarının eşkiyalıklarının ortadan kaldırılması ve kontrol altına alınması yönünde alınan önlemler çerçevesinde İspir’e bağlı Kura-ı Seba ve diğer köylerin buradan ayrılıp birleştirilmeleriyle Kura-ı Seba (İkizdere) adıyla ve Lazistan sancağına bağlı olarak bir kaza kurulması için Padişah tarafından verilen emir 25 Nisan 1853 tarihlidir. İkizdere ilçemizin kaza oluşunun ilk emri ve yazısı budur. Daha sonra Sadrazam tarafından Trabzon Valisine, Erzurum Valisine ve Maliye Bakanlığına yazılan 15 Haziran 1853 tarihli yazıda bu işlemin muamelatından bahsedilmektedir.
 
Mevlana Celalettin Rum mudur, sülaleniz Satürn’den mi gelmiştir

1900'lü senelerin başında yapılan genel nüfus sayımlarına dayalı olarak oluşturulan Mernis projesi kapsamındaki nüfus bilgilerinden daha eskisine eskisine ulaşmak imkansız gibidir. Türk milletinin tarihi kökleri, atalarıyla irtibatları kesilmiştir. İnsanlarımızın aile geçmişlerine ait bilgiler, dedelerinden duydukları hayali ve çoğu zaman da uydurma ve yakıştırma aile hikayeleri kadardır. Acaba dedesinin anlattıkları ne kadar doğrudur? Kendi ailesi Satürn’den mi geldi, Uranüs’ten mi? Dedeleri hakikaten Rum idiler de kendileri sonradan mı Müslüman olmuşlardı? Neden Gâvur Ali derler? Kotiloğlu ne demektir? Hazret-i Peygamberden önce İslamiyet vardı da atalarımız mı Müslüman olmamışlardı? Türkler hiç Hristiyan olmuşlar mıydı veya Gregoryan veyahut da Musevi? İlle de bütün Hristiyanlar Rum mudur? 

Bu soruların cevapları asla merak edilmez ve hatta verilemez.

Hatta Rum kelimesine o kadar alışılmıştır/alıştırılmıştır ki, bu kelimeye adeta ünsiyet peyda edilmiştir ve artık o yadırganmamaktadır. Yeri gelmişken temas etmekte yarar vardır. Bu Rum kelimesinin etnik köken veya millet karşılığı olup olmadığı düzgün bir şekilde ele alınmamıştır. Coğrafi bir adlandırma mıdır? Trakya, Kafkasya, Mezopotamya, Şattülarap, Gümüşhane, Erzurum gibi... Bir millet adı mıdır? Hellen, Grek, Yunan, Acem, Arap  gibi...

Rum bir millet adı ise ve Rumlar Karadeniz’de yaşadılarsa, Semerkant taraflarından gelen Mevlana Celalettin’e neden Rumî deniyor?  Hristiyan olup da kendisine Rumî lakabını veren hiç kimse yoktur. Hristiyanların itibar etmediği bir lakaptır. Halbuki Mevlana Türktür. Bir Türkün, bir din büyüğünün Türk olmayan, İslamî olmayan bir lakap alması söz konusu olamaz. Oysa burada Müslüman bir Türk din büyüğü Hristiyan bir milletin adını lakap olarak alıyor... Bu hiç de inandırıcı değil. Burada Rumî kelimesi, Gümüşhaneli, Bursalı, Konyalı manalarında Gümüşhanevî, Bursavî, Konevî dendiği gibi arazi, ülke ve coğrafi bölge manasında kullanılmıştır. Rumî Rumlu demek, Rum’da yaşayan demek. Yani Anadolulu demek. Yoksa ırkı/milliyeti Rum olan demek değildir.  Kuran-i Kerim’deki Rum suresinin de Rum olarak adlandırılması bundandır. Osmanlının ilk idari taksimatını yaptığında iki eyaleti vardı: Sivas’ın doğusunda kalan bölgeye Anadolu Eyaleti, Batısında kalan bölgeye de Rum/Rumeli Eyaleti adını vermişti. Çünkü Selçuklular zamanında Anadolu coğrafyasının ismi hala Rum idi.

Osmanlı devletinin belgeleri zamanla tamamen tasnif edilip araştımaya açıldığında Türklerin atalarıyla olan bağları yeniden kurulacaktır.

Rize’nin asayişi ve eşkiyaları

Soy çalışmaları yapmak isteyenler için bu belgede yer alan insanların isimleri ve sülalelerinin lakapları son derece önemlidir.
Normal hayat süren bir insanın geçmişte de günümüzde de resmi veya sivil kaynaklarda yer bulması ihtimal dahilinde değildir. O insan, sıradan ve olağan hayatını geleneksel sistem ve alışılmış hayat dahilinde sürdürüp gider. Varlığından kimselerin haberi olmaz yani. Fakat, belgelere konu olan insanlar mecazi anlamıyla ya eşkiyalardır ya da evliyalardır. Yani olumlu veya olumsuz olarak aktivitede bulunanlar, bir şekilde devletle diyaloğa girenler belgelerde daha fazla yer bulurlar. Kahramanlık yapmak, bilim eseri bırakmak, üstün hizmetlerde bulunmak, vergi vb mali katkılarda ön sıralarda olmak, idareci veya itibarlı olmak gibi bunların tersine zarar veren, sisteme uymayan, kurallara kaidelere riayet etmeyen insanlar da belgelerde yeralma noktasında aynı ağırlıkta yer bulurlar.

Burada ele aldığımız belgeler 1269 (1852/53) senesinde Rize’nin asayiş durumunu anlatmaktadır. Ayrıca Rizeli eşkiyalar ile bunlara yardım ve yataklık edenlerin listelerini vermektedir. Problemin çözümü için alınan önlemler, özellikle de idarecilerin sık sık değişmesi ve asayişsizlik yüzünden bazı köylerin birleştirilip kaza olarak bir vilayetten diğer bir yere, Erzurum’dan Rize sancağına bağlanması gibi hususları da içermektedir. Bundan dolayı mevcut durumun cereyan ettiği senenin tahlilini iyi yapabilmek için bir kaç yıl öncesine ve bir kaç yıl sonrasına dair idari tasarruflar çerçevesinde Rize mutasarrıf ve kaza müdürlerinin atamalarına kısaca bir göz atılacaktır.
 
1266 (1849-50)-1272 (1855/56) Yılları Arasında Rize Mutasarrıfları

Osmanlı Arşivi’nde bulunan belgeleri inceleyerek tarihi bir sonuca ulaşmak gerçekten yorucudur. Aşağıdaki iki paragraf yüzlerce belgenin kontrol edilerek incelenmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Kaldı ki, diğer kaynaklarla da ikmal edilerek zenginleştirilmesi henüz yapılmamıştır. Belgesel tarih araştırmaları yapmak hakikaten zahmetli ve uzun zamana matuftur. Sabır ve tahammül isteyen bir iştir. Oldukça kısa ve sadece bu yazımıza ışık tutacak kadarıyla verecek olursak mutasarrıf ve müdürlerin durumları aşağıdaki gibi karşımıza çıkacaktır.

Trabzon’a bağlı olan Lazistan 1267 (1850) senesinde sancak olarak teşkil ediliyor ve Sancak Mutasarrıfı olarak Mir-i Miran (Beylerbeyi) Abdüllatif Paşa tayin ediliyor. Yeni sancak için yönetici olmak oldukça kolay fakat burada kalmak zordur. Rize’de uzun süre mutasarrıf olarak kalmayı başaran yoktur. Nitekim Lazistan Mutasarrıfı Abdüllatif Paşa 1269 (1852-53) senesinde Kars Kaymakamlığına tayin ediliyor ve yerine Osman Efendi mutasarrıf oluyor. Aynı yıl içinde Osman Efendi de görevden alınıyor ve yerine Kıbrıs eski Kaymakamı Edhem Paşa getiriliyor. Bu yeni mutasarrıf da kısa bir süre sonra İzmit Kaymakamı Ahmet Paşa ile yer değiştiriyorlar. 1270 (1853/54) yılında da Ahmet Paşa görevden alınıp yerine Beylerbeyi Ramiz Paşa atanıyor. Kısa bir süre sonra aynı yıl Ahmet Muhip Bey vekâleten mutasarrıflık makamına getiriliyor. Bir kaç ay sonra da Canik Mutasarrıfı Tufan Paşa ile Ramiz Paşa yer değiştiriyorlar. Sinop Kaymakamı Nebil Bey’in Bolu Kaymakamlığına atanmasından sonra Tufan Paşa Sinop’a, Batum Ordusu’ndaki Ahmet Paşa’da Rize’ye atanıyor.
 
1266 (1849-50)-1272 (1855/56) Yılları Arasında Rize Müdürleri

Rize bu tarihlerde Lazistan sancağının merkez kazasıdır. Kazaların başında ise kaza müdürleri bulunmaktadır. Rize müdürleri de çok sık değişmiştir. Dergâh-ı Ali Kapıcıbaşılarından Osman Bey 1266 (1849/50) yılında Rize kazası müdürlüğüne atanır. Görevine bir an önce başlamak isteyen Osman Bey saraya bir yazı yazıyor. Bu yazısında, Rize’de bazı eşkiyalık hareketlerinin olduğu haberlerini aldığından bahsediyor ve görevine bir an önce başlamak için Trabzon valisine emir yazılmasını istiyor. Fakat  Rize kazasındaki karışıklıklar, asayişsizlikler yüzünden görevine gidip başlayamıyor. Onun yenine müdür olarak Mehmet Bey atanıyor. Mehmet Bey bir süre sonra “başka bir müdürlükte istihdam olunmak üzere” azl ediliyor ve yerine Batum Kaymakamı İskender Bey getiriliyor. Ancak Rize, 1267  (1850) tarihinde de pek de sakin değildir. Müdür olarak atanan İskender Bey, daha göreve başlamadan ikinci bir düzenleme ile Hurşit Ağa Rize Müdürlüğü’ne atanıyor. Hurşit Ağa Rize ayanlarındandır. Yani ileri gelen zengin, itibarlı ve etkili bir isimdir. Hurşit Ağa kontrolü sağlamakta zorlanır. Yörenin vergi toplama, aşar (öşür) işleri, askerlik kura işlemleri ve asayişinin temini maddelerinde yeterli olamaz. Bunun üzerine bir yıl sonra, 1268 (1851/52) senesinde İstanbul’daki Padişah, İçel Muhassılı olan Ali Bey’i Rize Müdürlüğü’ne atar. Ali Bey de durumu kontrol edemez. Rize oldukça hareketli günler, hatta yıllar geçirmektedir. Halk şikayet halindedir. Trabzon Valisi de bölgeye hakim değildir. Lazistan Mutasarrıfı Abdüllatif Paşa hakkında da pek çok şikayetler vardır. Tam bu sırada Livane (Artvin) Lazistan sancağına bağlanır. Sancağın sorumluluk ve kontrol alanı genişler. Rize’de çeşitli nahiye ve köylerde askerlik yaşını geçtiği halde firar edip eşkiyalık yapanlar, yol kesip adam öldürenler vardır. Yeni kaza müdürü Ali Bey de 1269 (1852/53)senesinde görevden alınır ve yerine Süleyman Bey atanır. Asayişsizlikten dolayı Erzurum’a bağlı olan ve Ekşioğullarının kontrolünde bulunan bazı köylerin Kura-yı Seba adı altında birleştirilip Rize’ye bağlandığına şahit oluyoruz. Erzurum Valiliği’nin kontrol edemediği bir bölgenin, asayiş sorunun halledemeyen bir kazaya bağlanması mevcut durumu daha da zorlaştırır. Süleyman Bey Rize’de bazı çalışmalar yapar. Ama 1270 (1853) senesinde görevden alınır.

Bu durum neredeyse geleneksel hale gelmiştir. Müdürlerin biri geliyor biri gidiyor. Üstelik her gelen müdür eskisini aratmaktadır. Süleyman Bey’in yerine 1270 (1853) senesinde İspir Kazası eski Müdürü Hacı Ahmet Bey getirilir. Bu baş döndürücü  görev değişiklikleri ve asayişin bir türlü temin edilemeyişine ilk olarak gerekçeli bir şekilde isyan eden 1271 (1854) yılında Rize Kazası Müdürü bulunan Mehmet Sadullah’tır. Yeni müdür, göreve başlar başlamaz valinin uygulamalarına itiraz eder ve yöredeki asayişsizliği Trabzon valisinin “yabancı müdürlerin yerine yerli müdürleri tayin etmesi”ne bağlar. Çünkü Trabzon valisi Rize ayanlarını, servet ve itibar bakımından ileri gelen ve sözünü dinleten kimseleri, halkın adlandırmasına göre ise “devlete yakın eşkiyaları” müdür yapmaktadır. Mesela Hemşin Kazası Kaymakamlığına Karaalioğlu Mehmet Ağa getirilmiştir. Mehmet Sadullah nereye çomak soktuğunu bildiği için saraydan yardım talep etmektedir. Netice itibariyle 1271 (1854) yılının sonunda Çorum eski Müdürü Ali Bey Rize Kazası Müdürlüğüne, Mehmet Sadullah’ın yerine müdür olarak atanır. İstanbul, dolayısıyla Trabzon valiliği, Mehmet Sadullah’ın yardım çağrısına bu şekilde cevap verir (!). 1272 (1855-56) yılında Rize Kazası Müdürlüğü’nde Vekaleten Sadullah Efendi’nin bulunduğunu görüyoruz. Yine aynı yıl “başka bir kaza müdürlüğüne atanmak üzere” azl edilir ve yerine Tayyar Bey’in tayin edilir. Bu hızlı trafik halkın tahammülünü tüketmiştir. 1273 (1855-56) senesinde Rize halkı Sadullah Efendi’nin yeniden göreve atanması için dilekçe ile başvurur.
 
Memleket elden gidiyor ama asayiş berkemaldir(!)

1266 (1849-50)-1272 (1855/56) yılları arasında Saray’a, bazan da “Rize’de asayişin sağlanması için gerekli önlemlerin alınacağı ve sorumluların cezalandırılacağı” şeklinde bilgiler ulaştırılır. Hatta Lazistan Mutasarrıfı, kendisi hakkında yapılan suçlamalara yönelik olarak bir güzel savunma da yapar. Mutasarrıf Paşa, yeni Sadrazama kutlama tebrikleri gönderirken Rize Kazasındaki asayişsizlik için asker gönderilmesi tedbiri düşünülür. Sorunun büyük bir bölümünü oluşturan köylerin birleştirilip Erzurum Vilayetinden alınarak Kura-yı Seba (İkizdere) adı altında yeni bir kaza oluşturularak Lazistan sancağına bağlanması çarelerine başvurulur.

Aşağıda, 1269 (1852-53) senesi Rize’sinde devletin ve milletin muzdarip olduğu eşkiyaların ve bunlara yardımcı olup yataklık edenlerin listeleri ile alınan önlemler ve yapılan yazışmaları inceleyeceğiz. Buradaki bilgileri kısaca günümüz diline aktararak kendi ifadeleri ile verecek olursak hadisenin bütün ayrıntıları ortaya çıkacaktır.

BELGELER

Bihi (Bismillahirrahmanirrahim)
 
Rize kazası ahalisinden olup diğer takdim kılınan raporumuzun ikinci bendinde yazıldığı üzere kazada gezip tozan kaçak ve eşkiyanın isimleriyle ne vakitten beri firar bulunduklarının yazılı olduğu defterdir.
 
Karadere (Kalkandere) nahiyesine bağlı Vandri (Çağlayan) köyünden Evliyâ’nın oğulları Abdullah ve Ahmet

Bunlar eşkiya reisi olup bir kaç seneden beri adam öldürme, mal gasbetme ve ev yakma suçlarını işleyip ortalıkta gezmektedirler. Rize eski müdürü Ali Bey zamanında sülalelerinin evlerinde kalmışlardır. Kendileri uygunsuzlukta bulunmamışlardır. Polis yanına gelmemek üzere emniyet verdiklerinden hal ve duruma göre görünüşte peşleri bırakılmış ama gizlice gereği yapılmakta olduğu.
 
Silyan (Yokuşlu, Kalkandere) köyünden Sulikonunoğlu İbrahim oğlu Ahmet ve torunu Mehmet

Bu dahi aynı şekilde.

Aynı köyden Makiroğlu Salih

Adı geçenlerin arkadaşı

Aynı köyden İslamoğlu Mustafa ve oğlu İbrahim

Bir seneden beri katil olan oğluna arkadaş olarak ikisi de kaçak olduğu.

Vandri (Çağlayan) köyünden Gür’ün oğullarından İsmail ve Muto

Altı aydan beri İsmail katil ve kardeşi Muto geçen sene Bahriyeden firar ederek gelip İsmail’e katılarak ikisi birlikte kaçak oldukları.

Pulihoz (Dumankaya, Güneysu) köylü Mehmet

Eniştesini kama ile yaralayarak kaçak gezdiği ve uygunsuz dolaşmakta olduğu.

Seftar (Yolbaşı, Kalkandere) köyündenTüraboğlu Süleyman

Zikredilen köy halkından Memşe’nin anası Karabaş’ı tüfekle öldürerenin adı geçen Süleyman olduğu ve kendisinin firarda bulunduğu.

Erikliman (Derepazarı) nahiyesinden Fitozoğulları Deli Mehmet ve Hasan

İsimleri daha önce yazılmış olan Evliya’nın oğullarının arkadaşları olup durumları da onlarınki gibi olduğu.

Kankalanoz (Yağlıtaş Mahallesi, Rize) köyünden Biçonun oğlu Osman ve Sefer oğlu Mehmet

İki seneden beri hırsızlık, gasp ve yol kesme suçlarından firar bulundukları.

Leroz (Büyükköy, Çayeli) nâhiyesinden Çakıroğlu Ali ve oğlu Mustafa

Oğlu uygunsuz harekette olduğundan haps olunup daha sonra babası ve komşularının yardımıyla tahliye olunduğu zaman babası Ali ile beraber firar ederek durumları soruşturulmakta olduğu.

Kazandinoz (Kurtuluş, Gündoğdu) köyünden Emiroğlu Yahya ve torunu Mehmet

Katil ve hırsız olmayıp hasımlarına zarar vermek için kaçak dolaşmayı tercih etmiş olduğu.

Vela (Veliköy, Gündoğdu) köyünden  Çalık oğlu Yunus

Geçen sene boşadığı karısını öldürerek kaçmakla yatağında olduğu.

Mervan (Büyükköy, Çayeli) köyünden Bostan oğlu Ömer

İki sene önce tüfek kurşunu ile bir adam yaralayıp firar ve yatağında olduğu.

Homeze (Demirkapı, İkizdere) köyünden Ekşioğlu Ali Ağa ve oğulları Keleş ve Ömer

Altı yedi ay önce haksız yere üç adamı öldürerek firar bulundukları.

Aynı köyden Memiş Ağa’nın oğulları Hızır ve İlyas

Merkum İlyas bir sene evvel adam öldürerek kardeşi Hızır da arkadaşı olarak firar bulundukları.

Aynı köyden Bostanoğlu.

Bu dahi katil.
 
Rize Kazası ahalisinden olup eşkiyaya yardım, casusluk ve arkadaşlık edenlerin miktarlarının yazılı olduğu defterdir.

Ekşioğlu Yakup Ağa ve kardeşi Süleyman Ağa
Ekşioğlu Apti Ağa ve yeğeni Mustafa Ağa
Homeze (Demirkapı, İkizdere) köyünden Ekşioğlu İbrahim Ağa
Ekşioğlu Mehmet Ağa
Ekşioğlu Hasan Ağa’nın oğlu Dursun
Ekşioğlu Beşir Ağa’nın oğulları
Apancene (Esendere-Fındıklı, Kalkandere) köyünden Hacı Osman oğlu Mehmet ve oğulları
Karye-i mezburdan Silyanoğlu Husika ve oğlu Cevahir
Bilakurum (Cevizlik, İkizdere) köyünden Kirlioğlu Küçük Ahmet
Mapavrili (Çayeli) Cebinoğlu Ahmet
Varatlar (Köşklü, İkizdere) köyünden Ğavuz oğlu Ahmet
Hazer (İyidere) karyesinden Çolağın oğlu Yunus
Kapse (Ayvalık-Ihlamur, İkizdere) köyünden Ekşioğlu İbrahim Ağa iki oğlu ile beraber
Ekşioğlu Abdülvehhab
Kafkameli (Çağırankaya, İkizdere) Büberoğlu Kasım Ağa
Karadereli (Kalkandere) Kulisoğlu Molla Abdullah
Karadereli Sarğanoğlu
Karadereli Çolakoğlu Mustafa
Vandri (Çağlayan, İkizdere) köyünden Bekir’in oğlu Reşit
Aynı köyden Yuvanlıoğlu
Seftar (Yolbaşı, Kalkandere) köyünden Çolakoğlu Yusuf
Ammizâdesi Hasan’ın oğlu Mehmet
Diğer Çolağın oğlu Hurşid
Aynı köyden  Mengiloğlu Feyzullah
Pasaletli (Aksu mahallesi, Kalkandere) Kâmiloğlu Mehmet
Vandrili (Çağlayan köyü, İkizdere) Hacı oğlu Mehmet Ali
Mahanca (Tuğlalı, Rize) köyünden Caboğlu Mehmet Ali
Karadereli (Kalkandere) Battal oğlu Süleyman
Mapavrili (Çayeli) Gençalioğlu Memiş oğlu Hurşit
Leroz (Büyükköy, Çayeli) nahiyesinden Mervaneli Usta Ahmet
Mervan (Büyükköy, Çayeli) köyünden Hacının torunları Mehmet ve Cevahir
Aynı köyden Çavuşoğlu Salih’in oğlu
Salarhalı (Çaykent) Kabiloğlu Hurşit
Polihozlu (Dumankaya, Güneysu) Gençalioğlu Memiş Bayraktar
Ğılıçozlu (Selimiye köyü, Rize) Kâmiloğlu Yakup
Aynı köyden Kaşkanınoğlu Yusuf
Çarihozlu (Dağsu Mahallesi, Rize) Mehmet Ali oğlu Yakup
Sıkrık (Azaklıhoca, Rize) köyünden Bakıroğlu Ali
Aynı köyden Dilsizoğlu
Homeze (Demirkapı, İkizdere) köyünden Soytarıoğlu
Aynı köyden Karakurdoğlu Mustafa
Hurtoz (Fener Mahallesi, Rize) köyünden Lorsoğlu Memiş
Kankalanoz (Yağlıtaş mahallesi, Rize) köyünden Kulaksızoğlu İsmail
Kapnes (Dağdibi mahallesi, Kalkandere) köyünden Gençalinin oğlu
Aynı köyden Kolcu Hasan oğlu Tahir
Kandeva (Kırklartepesi, Rize) köyünden Nikonun oğlu Niko
Aynı köyden Alemdaroğlu Yusuf
Kalitoz (Güneli, Güneysu) köyünden Sancakoğlu Mustafa
Mirokalozlu (Hamidiye, Gündoğdu) Ilancıoğlu Molla Ali
Ğalata (Çataklıhoca-Yalı mahallesi, Çayeli) köyünden Molla Yusuf’un oğulları
Asrifos (Aşıklar, Çayeli) köyünden Tonyalıoğlu Yunus
Filiboz (Halatçılar Mahallesi, Rize) köyünden Çolakoğlu Mehmet Alemdar
Hristiyan halktan Kardanoğlu Batozlu
Kalitozlu (Güneli, Güneysu) Kürt Yanboli

Yukarıda isimleri yazı bulunan kimseler kazada gezip tozmakta olan ve isimleri bilinen kimseler firari ve eşkiyaya sürekli olarak gayret, cesaret ve destek veren ve gizli veya açıktan yardım eden ve casusluk yapmaktadırlar. Bunlar yaz günlerinde kaçaklara ekmek vermekte ve yol göstermektedirler. Kış günlerinde de bunları evlerinde saklayıp yataklık etmek suretiyle barındırırlar. Bunların listesinin bulunduğu işbu defter tarafımızdan mühürlenerek makamınıza arz olunmuştur. Bu konuda ve her hâlde irade ve ferman padişahımız hazretlerinindir.

Fî 2 Receb sene (12)69 (12 Nisan 1853)
Rize Müdüdrü Süleyman, Rize Nâibi (Bu tarafta olmadığı), Rize Müftüsü Alaattin, Eski Naib Mustafa Münib ve diğer mühürler.
BOA. İ.MVL. nr: 272/10521

Trabzon’a bağlı Rize kazasında bir kaç seneden beri adam öldürme, hırsızlık, firarilik, yol kesme ile  eşkiyalık suçlarının ortaya çıkış sebebi şudur:
 
İsmi zikredilen kazada adam öldürme, hırsızlık ve buna benzer meydana gelen çirkinlikler ortaya çıktıkları zaman kaza müdürleri tarafından bunların failleri sıkıca aranıp ortaya çıkarılmamıştır.  Suçlular terbiye olunmamıştır. Bundan dolayı özellikle eski müdür Şevki Ağa ve Ali Riza Efendiler zamanlarında pek çok uygunsuzluk vuku bulmuştur. Bunlardan hiç birisi hakkı yerine getiremediği için gittikçe katil, hırsız ve firarî çoğalıp artmıştır. Asker kaçakları da bunlara katılmakla ahali arasında asayiş ve emniyet bozulmuş iken 1266 (1849-50) tarihinde devletlü Rüstem Paşa hazretleri Rize kazasına müdür olarak Mehmet Bey’i atayıp Of Müdürü Süleyman Ağa ile ittifak tesis edilerek eşkiya ve firarînin ele geçirilmeleri yolunda emir buyurmuş olduğundan iki tarafın birlikte yaptıkları çalışma sonucunda eşkiyanın bir takımı yakalanmış, bir miktarı yatıştırılmıştır. Ancak bu iki müdür istifa etmişlerdir. Bundan dolayı yine eşkiya baş kaldırıp fesat ve melanete başlamışlardır. Trabzon valisi  devletlü Sami Paşa hazretleri Süleyman Ağa’yı geçici görevle Rize’ye göndermiştir. İki üç ay kadar uyku ve rahatı terk ederek kazadan çok miktarda askeri Karadere nahiyesi tarafına ve şüpheli mahallere sevk etmiştir. Eşkiyanın çoğunluğunu yakalamış ve Trabzon’da zincire vurmuştur. O  zaman da bir müddet huzur ve refah geri gelmiştir. Süleyman Ağa’nın geri dönmesiyle kaza müdürlüğüne atanan Ali Bey, zincire vurulan eşkiyanın akıllandıklarını, pişman olduklarını, ıslah-ı nefis ettiklerini sanarak tahliyesini sağlamış ve onları serbest bırakmıştır. Bu eşkiyalar rahat durmayıp hemen diğer eşkiyalara katılmışlar ve eskiden olduğu gibi her türlü uygunsuzluğu işlemeye başladılar. Asayişin eskiden olduğu gibi istenilen derecede sağlanması için Vâsıf Paşa hazretleri tarafından adı geçen Süleyman Ağa Rize kazasına müdür olarak tayin edilip gönderilmiştir.
 
Erzurum sancağına bağlı İspir kasabasında bulunan Kura-yı Seba (İkizdere) Rize kazasına sınır olmak ve Kura-yı Seba (İkizdere) ahalisinin de çoğunluğu öteden beri eşkiya, katil ve haydut olup hiç bir zaman terbiye görmemiş olduklarından iki taraf eşkiyası birleşerek gâh o tarafta ve gâh bu tarafta istedikleri gibi türtlü türlü pisliklere cesaret etmektedirler.
 
Rize kazasında halihazırda firar bulunanlar; Karadere (Kalkandere) nahiyesinden Evliyanın oğulları Abdullah ve Ahmet ve Sulikonunoğlu İbrahim ve oğlu Ahmet ve torunu Mehmet ve Makiroğlu Salih ve İslamoğlu Mustafa ve oğlu İbrahim ve Gür’ün oğulları İsmail ve Motu ve Türaboğlu Süleyman ve Erikliman nahiyesinden Fitozoğulları Deli Mehmet ve Hasan ve Kankalanoz (Yağlıtaş mahallesi, Rize) köyünden Biçonunoğlu Yusuf ve Seferoğlu Mehmet ve Leroz (Büyükköy, Çayeli) nahiyesinden Çakıroğlu Ali ve oğlu Mustafa ve Polihozlu (Dumankaya, Güneysu) Mehmet ve Kozandinozlu (Kurtuluş, Güneysu) Emiroğlu Yahya ve Yeğeni Mehmet ve Vela (Veliköy, Gündoğdu) köyünden Çalıkoğlu Yunus ve Mervan (Büyükköy, Çayeli) köyünden Bostanoğlu Ömer ve Ekşioğullarından Ali Ağa ve oğulları Keleş ve Ömer ve Memiş Ağa’nın oğulları Hızır ve İlyas ve Homeze (Demirkapı, İkizdere) köyünden Bostanoğlu adlı eşkiyalardır.
 
Bunların küçük bir yardımla defedilmeleri mümkün değildir. Gittikçe büyük fesatlara sebebiyet vereceklerdir. Bu husus yalnız bir taraftan olacak yardım ve gayretle elde edelimeyeceğinden oradan da büyük ve tam bir yardım olmak üzere durumu Erzurum Eyaleti Valisi devletlü Zarif Paşa hazretleri tarafına yazı ile tavsiye edilip bildirildi. Süleyman Ağa kazaya varıp Rize’den yeterli miktarda asker tedarikiyle gece gündüz uyku ve rahatı terk ederek eşkiyalarırn ardı sıra düşüp her bir tarafı araştırmıştır. Bu taraftan olan yardım ve kuvvetle bir miktarını yakalayıp ve bazılarını aman dilemek suretiyle yatıştırmıştır.
 
Bu kez fesadın başı olan Kura-yı Seba (İkizdere) ahalisinden Husika nam şakîyi iki amcaoğluyla birlikte ele geçirmiştir. Fakat Erzurum tarafından yardım ve gayret olunmadığından o taraf eşkiya için kurtuluş kapısı olmuştur. Buralarda saklanıp gizlenmektedirler. Orası başka eyalet olduğundan izinsiz sınırı geçerek yakalanmaları yoluna cesaret edilememiştir. Bu eşkiyalar ara sıra vakit buldukça beri tarafa geçip yine fesat çıkarmaktadırlar. Bu yüzden kendilerini kurtarıp muhafaza eyledikleri gibi yeni katil ve eşkiya da varıp bunlara refakat eylemektedir. Özellikle de yaz mevsimi yaklaştığından bundan böyle daha çok pisliğe cesaret edecekleri beklenmektedir.  Bu hususun ortadan kaldırılması için gerekli önlemlerin alınması düşüncesiyle her iki taraftan da başlıca bir yardıma ihtiyaç bulunduğu,
 
Bendin başında yazılan uygunsuzluğun defedilmesi hususu, bizim düşüncemize göre, eğer eşkiyanın ortaya çıkıp karşı koyamayacakları kesin ise de az miktardaki askerle büyük oranda ortadan kaldırılmaları ve ıslah edilmeleri ile mümkün değildir. Ancak gözlerini korkutacak derecede olmak üzere üzerlerine yeterli sayıda asker kuvveti sevk edilip gönderilir ve Kura-yı Seba (İkizdere) tarafına da yeterince gidilip firarî aramak izniyle beraber iki taraftan ve yerli yerinde maslahata teşebbüs edilip şüpheli mahallerin aynı şekilde araştırılmasıyla  yakalanıp ele geçirilmeleri hususuna çalışılması maslahata uygun olduğu,
 
İkinci bendde açıklandığı üzere Rize ve Erzurum taraflarından esas maddeye girişildiğinde Of ve Hemşin kazaları Rize kazasına komşu ve firar ve eşkiyası da Rize firarıyla dopdolu bulunduğundan adı geçen her iki kaza müdürleri yanlarına yeterli miktarda adam alarak geçen sene olduğu gibi kazaları hududunda gezip tozmakta ve birlikte hırsız ve eşkiyanın ele getirilmesi hususuna sürekli ve yeterli derecede gayret göstermeleri maslahat gereği bulunduğu,
 
Kaza içinde ve Kura-yı Seba’da (İkizdere) olup isimleri defterde yazılı bulunan ve daima eşkiyayı tahrik ederek fesada sebebiyet veren kimselerin Derebeyi Konağı şeklinde sağlam ve müstahkem evleri olup içlerinde eşkiyayı saklayarak bu halde eşkiyanın ele geçirilmesi zorluklara sebebiyet vereceği ve durdukça hile ve fesattan hali olmayacağından onların da bu tarafa getirilmesiyle muhafaza altında tutulması ve konaklarının namuslu ahali hanesine dönüştürülmesi hale uygun olduğu,
 
Zikredilen kaza firarîlerinden İspir kazasındaki kilisenin mal ve eşyasını geçen 1267 (1850-51) senesinde gasp ve yağma ederek firar gezmekte iken Süleyman Ağa’nın görevli olarak Rize kazasına gelmesiyle eşkiya gasp ettiği mallar ile birlikte ele geçirilip Trabzon’a gönderilmiştir. Bir müddet zincire vurulup terbiye ve ıslah olundu zannıyla tahliye olunmuş olan Ekşioğullarından bir kaç kişi yine terbiye kabul etmeyip memleketine vardığında kendisine kâr ve menfaat kabul ettiği kötülüğe başlamışlardır. Halihazırda fesat için çalışmaktadırlar. Budan dolayı bunların zincire vurulup uzun süreli hapis cezasıyla cezalandırılmaları ve ıslahları mümkün olamayacağından Allah’ın yardımıyla bundan böyle bunlardan ve bunlara benzer eşkiyadan ele geçip suç ve töhmetlerinden dolayı hapisle şiddetli şekilde cezalandırılmaları makama arz olunduğu zaman müsaadeleriyle hak ettikleri şekilde cezaya çarptırılacakları hususu talebimiz olduğu,
 
Üçüncü bendde anlatıldığı üzere Rize, Of, İspir ve Hemşin kazalarının müdürleri emrinde bulunan adamlar ile bir müddet firar ve eşkiyayı arama ve ele geçirme ve Allah’ın yardımıyla emniyet ve asayiş sağlandıktan sonra kazanın önemli işleri sükünet bulacaktır. Bu müdürlerin emrinde bulunan askerleri dağıtıp kaza müdürlüğüne gelerek memleketin önemli işlerini görmeleri mümkün olacaktır. Firarilerin arta kalanlarını da aynı şekilde ele geçirmek için zikr olunan kazaların her birine birer muktedir Kır Serdarı tayin olunup Rize Kır Serdarı emrine elli ve Of, İspir ve Hemşin kazaları Kır Serdarı emrine yirmişer adam verilmesiyle kazalarının hudutları içinde lâzım gelen mahallerde yaz günlerinde gezip tozmalarına ve yakalanmalarına gayret olunması hal gereği bulunduğu,

İşbu raporumuzda açıklanan ve istirham olunan maddeler ve önlemlerin mahallinde icra kılınması hususuna müsaade ve ruhsat verilmesi durumunda kazada gerekli çalışmaları yapmak için elimize bir adet talimat ve mucebince bir kıta buyuruldu verilmesi konusunda ve her halde irâde ve ferman padişahımız hazretlerinindir.

Fî 2 Gurre-i Receb sene 1269 (12 Nisan 1853)
Rize Müdürü: Süleyman, Rize Nâibi (Bu tarafta olmadığı), Rize Müftüsü: Alaattin, Eski nâib Mustafa Münib ve diğer mühürler.
 
BOA. İ.MVL. nr: 272/10521

Raporun birinci ve ikinci bentleri bahsedilen eşkiyânın isimleri, durumları, ortaya çıkış ve hareketleriyle şimdiye kadar ele geçirilememelerinin sebeplerini ve bunların mazarratlarının ve fesatlarının defedilmesini, Erzurum Eyaleti’ne bağlı olup Rize kazası ile sınırı bulunan İspir kazasıyla Kura-yı Seba (İkizdere) taraflarından da yeterli önlemler alınması gibi iki  tarafça dikkat çekici işlerden olduğunu açıklamaktan ibaret olduğu gibi diğer fıkralarında da, zikredilen eşkiyânın kendilerini yıldırmak üzere özel bir kuvvet gönderilmesi gibi karaltı gösterilerek eşkiyanın aranması zımnında Rize kazası müdürüyle civar olan Of ve Hemşin kazaları müdürlerinin bizzat hareketlerine ve ekteki defterde eşkiya yardımcısı oldukları gösterilmiş olan şahısların evlerinin istihkâmlarının bozularak kendilerinin şiddetli bir şekilde cezalandırılmasına ve emniyetin istikrarı için özel talimat ve kesin görevle her kazadan birer kır serdarı tayin olunmasına lüzum gösterilmiş olmakla valinin emir ve fermânları üzere Rize müdürü ile meclis memurları çağrılmış ve işin aşağısı yukarısı birlikte görüşülmüştür.
Sonuçta bahsedilen firarîler hakkında Kura-yı Seba (İkizdere) ve İspir münasebetiyle iki taraflı yardımın gereği inkâr olunamamış ise de Padişahımızın sayesinde memleketin genel huzur ve emniyeti yerinde olduğundan anlatıldığı derecedeki zorluk ve külfet doğru ve sağlıklı olarak anlaşılamamıştır. Çünkü bu firarî denilenler Ekşioğlunun bir kaçıyla Evliyaoğulları gibi bir kaç şahıstan ibarettir. Ele girmeleri o zamandan vuku bulan uygunsuzluklardan çok onların isimleri verilmesinden dolayı lakırdı ortaya çıkıp dolaşarak ve arada yardımcı sözü dahi şubelenmiş olmak düşüncesine göre, şu halde, firarilerin sağlam bir şekilde ele geçirilmeleri için gerekenlerin yerine getirilmesi ile beraber ahalinin durumunun ıslahına dair tesirli tedbirlerden başka muameleye kesinlikle ve tamamen lüzum verilememiştir.

Fakat yaz mevsimlerinde bazı yerlerde geçerli olduğu üzere Nisan başından Kasım sonuna kadar kullanılmak üzere kır serdarı tayini maddesi uygun gibi düşünüldüğünden Rize, Of ve Hemşin kazalarıyla Kura-yı Seba (İkizdere) tarafına yeterli miktarda asker ve özel görevle bu senelik geçici olarak birer kır serdarı çıkarılması,

Ve Kura-yı Seba (İkizdere) denilen yer, zikr olunan İspir kazasına bağlı olduğundan ve iki tarafça kaza merkezine on altı saat mesafedeki bir dağın beriki yüzünde bulunmak ve İspir tarafı  öbür yüzde kaldığından orada bulunan güvenlik kuvvetleri bunların durumlarına tamamıyla vakıf olamadığından çoğu kez uygunsuzluk oradan çıktığından özel güvenlik altında bulundurulmak üzere burasının Erzurum eyaletinden ayrılarak Rize kazasındaki Kafkame (Çağırankaya, İkizdere) deresi tabir olunan mahal ile Velkü (Dereköy-Yağcılar, Rize) ve Holod ve Of kazasındaki Hapsi ve Varda (Güneyce, İkizdere) ve Hemşin kazasındaki Cimil nâm köyler de birleştirilerek yeniden bir kaza kurulması ve aylık bin kuruş maaş tahsisiyle becerikli birisinin müdür tayini edilmesi,

Ve Rize kazası bu taraflarca merkez hükmünde ve müdürü bu işin özel görevlisi makamında olduğundan zikr olunan kazalar müdür ve memurlarıyla yazışma ve uygunluk usulüne riayet etmek halin gereği olduğu,

Ahali tarafından temin ve ıslahı için ve bahsedilen firariler hakkında gerektiğinde kanuna uygun şekilde karşılık verebilmek üzere yeterli izni kapsayan bir talimatın ellerine verilmesi,

Firarîlerden emniyet ve itaat talebinde bulunanlar ile ekteki defterde eşkiya yardımcısı olarak isimleri listelenenlerden suç ve kabahatları gerçekten sâbit olmayanlar için adalet ve maslahat gereği gönüllerinin alınmasını havi özel bir buyuruldu yazılması reye bağlı bulunmuştur.

Zikr olunan İspir kazası zikredilen yerlere bitişik olmak ve maslahatta iştirak bulunmak hasebiyle oraca dahi icabına himmet buyurulmak üzere görüşmelerin bir suretinin Erzurum eyaleti valisi hazretleriyle Hemşin kazasından dolayı durumun Lazistan Mutasarrıfı saadetlü efendi bendelerine bildirilmesi ve işbu tayini gösterilen kır serdarlarıyla yeniden kurulacak kurulacak kaza memurlarının maaş ve aylıkları hesap edilerek 9.370 kuruşu bulacağından olacağından ekli pusulası gereğince bu miktarın zikr olunan kazalar vergilerine eklenerek karşılanmak üzere gerekenin yapılması,

Ve kaldı ki, zikr olunan Of kazasında müdür bulunan Şakir Ağa’nın kötü hareketinden başka düşünülen önlemleri almaya güç ve ehliyeti bulunmadığı için görevden alınması ve Meclis-i Kebir Azasından Kalcızâde Hacı Ömer Bey’in  yöreye olan aşinalığı ve vukufu ve zikredilen mesele hakkında evvel ve âhir olunan önlemlere dair tam bilgisi olduğundan bu sorunun giderilmesine kadar müdürlüğe getirilmesi  meclisce ittifakla düşünülmüş ise de emir ve ferman padişah efendimizindir.

Trabzon Vilayeti Meclis Reisi ve Defterdar: Mehmet Nüzhet, Trabzon kadısı, Trabzon müftüsü, Tahrirat Başkatibi Ali Hilmi, Mal Başkâtibi ve azalaların mühürleri.
BOA. İ.MVL. nr: 272/10521

Trabzon Valisi devletlü paşa hazretleri tarafından yazılı olarak Meclis-i Vâlâ’ya gönderilen Trabzon Meclisi’nin mazbatasıyla ekleri meallerinden anlaşıldığı üzere Rize kazası taraflarında bir müddetten beri ortaya çıkan uygunsuzluğun yok edilmesi ve buna cesaret eden eşkiyanın yakalanması için durumun gereğine göre ne şekilde tedbirlere teşebbüs olunduğunu ifade edilmiştir.

Bununla beraber bunlar için yaz mevsiminde her yerde geçerli olduğu üzere Nisan başından Kasım sonuna değin kullanılmak üzere Rize, Of ve Hemşin kazalarıyla Kura-yı Seba (İkizdere) tarafına yeterli sayıda asker gönderilmesi  ve bir kır serdarı tayini belirtilmiştir.

Ayrıca adı geçen Kura-yı Seba (İkizdere) denilen mahal Erzurum Eyaleti dahilinde olan İspir kazasına bağlı olduğundan güvenliğinin sağlanması için burasının Erzurum’dan ayırılarak Rize kazası dahilindeki Kafkame (Çağırankaya, İkizdere) deresi tabir olunan mahal ve Velkü (Dereköy-Yağcılar, Rize), Holod ve Of kazasında olan Hapsi, Varda (Güneyce, İkizdere) ve Hemşin kazasında bulunan Cimil adlı köylerle birleştirilerek yeniden bir kaza kurulması ve aylık bin kuruş maaş tahsisiyle birinin müdür tayin edilmesi halinde aylık ödenmesi lazım gelen maaşın miktarı 9.370 kuruştan ibaret olduğu ve bu meblağın vergiye eklenerek tahsil edilmesine ahali tarafından rıza gösterildiğinden o şekilde yapılması,

Ve Of Kazası Müdürü Şakir Ağa’nın kötü hareketinden dolayı onun yerine de işin neticelenmesine kadar Meclis Azasından Kalcızâde Hacı Ömer Bey’in yöreye dair yeterli bilgiye sahip olması cihetiyle tayin edilmesi hususları Padişahımızın görüşüne bağlı olduğu belirtilmiştir.

Etraflıca yapılan değerlendirme sonucunda bu hususlar tamamıyla yolunda ve uygun görülmüştür. Kullanılacak askerler ile kurulacak kazanın memurlarına verilmesi lâzım geler maaş ve masrafların da halkın ittifakıyla  vergiye eklenmesi kararlaştırılmıştır. Ekli bir adet pusula mealine göre verilecek maaşların bin kuruş müdür ve yüz elli kuruş kâtip ve elli kuruş da kayıt memuru maaşı olarak artanı da geçici olarak istihdam olunacak askerlerin maaşları olduğundan bu yolda gereğinin yapılması ve Ömer Bey’in de maaşıyla birlikte Of Kazası Müdürlüğü’ne tayini hususlarının Trabzon valisine bildirilmesiyle Hazine tarafından gereğinin yerine getirilmesi için de konunun Maliye Nezareti’ne havalesi Meclis-i Vâlâ’da kararlaştırılmış ise de ol hususta ne şekilde emir ve irâde buyurulur ise ona göre hareket edileceği bâbında emir ve ferman padişahımızındır.

Fî 7 Receb sene 1269 (17 Nisan 1853)
(Meclis-i Vâlâ reis ve üyelerinin mühürleri.)
BOA. İ.MVL. nr: 272/10521

Kullarının arzları şudur ki,

Trabzon’a vardığımda bir Rize meselesi bularak durumu soruşturulduğumda şu manzara ile karşılaştım:

Şimdiye kadar alınan önlemlerin yetersiz ve kof kalmasından mıdır nedir, bu madde epeyce vakitten beri süregelmektedir. Bu sırada muhasebenin görülmesi için Rize kazası müdürüyle  meclis memurları da gelmiş olduğundan yöreye dair düşünceleri içeren bir rapor verildi. Bunun üzerine durumu Trabzon Eyaleti Meclis-i Kebiri$ne havale ettim. İşin gereği onlar da birlikte olarak görüşmüşler ve özet kararı bir adet mazbata düzenleyerek ifade etmişlerdir. Adı geçen rapor ve tayinine lüzum görünen kır serdarlarıyla kurulacak kazanın müdür ve memurlarının maaş ve aylıklarından dolayı karşılanması lüzumlu olan paranın miktarını ve firarî ve yardımcı denilenlerin isimlerini ve durumlarını anlatan pusula defteriyle birlikte ekli olarak Sadrazamlık makamına arz edildi.

Bunların içeriğine göre zikredilen hususta hal ve maslahatın nezaketi gözetilerek ve itidal usulü de göz önünde bulundurularak güzel ve etrafıyla inceleme yapılmıştır. Her ne kadar bu tedbir, bu madde hakkında teşebbüs olunan mahalli tedbirlerin bir çeşidi kabilinden ise de gerçekleştirilmesine gayret olunduğu takdirde asayişin sağlanacağı kesin olarak umulmaktadır. Bunun için uygun havanın gelmesiyle edepsizlerin fesatları yayılmadan zikr olunan mazbatada gösterildiği üzere yazılı önlemlerin fiilen yapılması ve fakat lüzum icabı kır serdarlarının askerlerle birlikte istihdamına ruhsat verilmiş ve geçici olarak yapılacak masraflar ile teşkili uygun görülen müdürlük ve teferruatının sürekli masrafları, halk tarafından -rahat ve istirahatlarının temini için- içtenlikle karşılanacaktır. Bunun şekli de, kazalar vergisine ilave yapılmak suretiyle olacaktır.

Of kazasına vekâleten tayin olunan Hacı Ömer Bey’in maaşıyla işbu Nisan başından itibaren memuriyetinin asaletinin tasdiki hususları Sadrazamın tasdiklerine bağlı maddelerden olmakla durum beyan olunmuştur. Bilgilerinize....

Fî 12 Receb sene 1269 (22 Nisan 1853)
BOA. İ.MVL. nr: 272/10521

Lazistan sancağına bağlı bir kaza olarak kurulmasına dair padişahın iradesi.

Atûfetlü efendim hazretleri,

Meclis-i Vâlâ’dan kaleme alınıp ekli evraklarıyla beraber padişahımıza sunulmak için takdim kılınan mazbata mealinden anlaşıldığı üzere Rize kazası taraflarında ortaya çıkan uygunsuzluğun ortadan kaldırılmasının sebeplerinin elde edilmesiyle buna cesaret eden eşkiyanın ele geçirilmesi için bazı önlemler alınmış ise de güvenliğin tam olarak sağlanması için Nisan başından Kasım sonuna değin uygun yerlere yeterli miktarda asker ve birer kır serdarı  tayini,

Ve Erzurum Vilayeti dahilinde olan İspir kazasına bağlı Kura-i Seba’nın (İkizdere) oradan ayrılarak diğer uygun köylerle birleştirilip yeniden bir kaza kurulması ve aylık bin kuruş maaş tahsisi ile birinin buraya müdür olarak atanması,

Ve askerler ile kurulacak kaza memurlarına verilmesi gereken 9.370 kuruş maaş ve masrafın halk tarafından karşılanmak suretiyle vergiye eklenmesi kararlaştırılmış olduğundan ve bu maaşın bin kuruşu müdür ve 150 kuruşu kâtip ve 50 kuruşu da kayıt memuru maaşı olarak, artanı geçici olarak istihdam edilecek askerlerin maaşları olduğundan gereğinin yapılması,
Ve Of Kazası Müdürü Şakir Ağa’nın kötü hareketinden dolayı azl edilerek yerine Trabzon meclis azasından Kalcızâde Ömer Bey’in maaşıyla birlikte atanası hususlarının Trabzon Valisi devletlü paşa hazretlerine bildirilmesi,

Hazine tarafından gereğinin yapılması için Maliye Nezareti’ne havalesi düşünülmüş ise de o konuda her ne şekilde irade buyurulur ise ona göre hareket olunacağı ifadesiyle tezkire yazıldı efendim.

Fî 13 Receb sene 1269 (23 Nisan 1853)
 
Kullarının arzları odur ki,

İşbu Sadrazamlık tezkiresi ile zikr olunan mazbata ve müteferrik evrakı Padişahımız tarafından görülmesi için arz olunmuştur. Zikredilen hususların görüşülüp kararlaştırılmıştır. Eğer bu yolda izin talep edilen izin verilir ise ona göre Trabzon valisi hazretlerine bildirilecektir. Hazine tarafından gerekenin yapıllması için adı geçen nezarete havale edilecektir. Bu yolda buyurulacak emir ve ferman doğrultusunda ol bâbda emir ve ferman padişahımız hazretlerinindir.

Fî 15 Receb sene 1269 (25 Nisan 1853)
BOA. İ.MVL. nr: 272/10521

Tezkire

Trabzon Valisiyle Maliye Nazırına

Rize kazası taraflarında ortaya çıkan uygunsuzluğun ortadan kaldırılması sebeplerinin elde edilmesi ve bu uygunsuzluğa cesaret eden eşkiyanın ele geçirilmesi için Nisan başından Kasım sonuna değin uygun yerlere yeterli sayıda asker ve birer kır serdarı tayini,

Ve Erzurum Eyaleti dahilindeki İspir kazası bağlı olan Kura-i Seba’nın (İkizdere) oradan ayrılarak Rize kazası dahilindeki Kafkama Deresi tabir olunan yer ve Belkü (Velkü) (Dereköy-Yağcılar, Rize), Holod ve Of kazasında olan Hapsi ve Varda (Güneyce, İkizdedre) ve Hemşin kazasında Cimil nâm köyler ile birileştirilip yeniden bir kaza kurulması,
Ve aylık 1.000 kuruş maaş tahsisiyle birinin müdür olarak atanması ve askerler ile kurulacak kaza memurlarına verilmesi lazım gelen 9.370 kuruş maaş ve masrafların halkın ittifakıyla vergiye ilavesi kararlaştırıldığı beyanıyla gereğinin yapılması ve Of kazası Müdürü Şakir Ağa’nın azliyle yerine Meclis azasından Kalcızâde Ömer Bey’in tayinine dair yazılar Meclis-i Vâlâ’ya havale edilmekle, adı geçen 9 bin bu kadar kuruşun bin kuruşu müdür ve 150 kuruşu kâtip ve 50 kuruşu da kayıt memuru ve arta kalanı geçici olarak istihdam olunacak askerlerin maaşları olduğu ekli pusuladan anlaşılmış olduğundan o şekilde gereklerinin yapılması, mezkur Of kazasına da özel maaşıyla Ömer Bey’in tayini hususlarının  Sadrazama bildirilmesiyle hazine tarafından gereğinin yapılması da Maliye Nezareti’ne havalesi kararlaştırılmıştır.

Padişahımızdan talep olunan izin isteğine yönelik olarak buyurulan irade de o merkezde  olup gereğinin yapılması (ve adı geçen pusula ekli olarak gönderilmiş olmakla Hazinece gereklerinin yapılmasına gayret eyleye deyü) hususunda gayret edilmesi bâbında emir ve irâde padişahımız efendimizindir.
 
Erzurum Valisine

Biraz tafsilat gerekmez mi? (Yazıyı yazan kâtibe hitaben tashihini yapan amirinin kırmızı kalemle düştüğü not. MS).

Erzurum Eyaleti dahilinde bulunan İspir kazasına bağlı Kura-i Seba’nın (İkizdere) Trabzon Valisi devletlü paşa hazretlerinin bildirdiği üzere oradan ayrılarak uygun köylerle birleştirilip bir kaza kurulmasıyla uygun birinin müdür olarak atanması Meclis-i Vâlâ kararları icabından ve o konuda sadır buyurulan padişahımızın iradeleri gereğinden olup durum Trabzon valisiyle Maliye Nezareti’ne bildirilmiş olmakla zâtı alileri de orada yapılacak olanların yapılması hususuna himmet buyurmaları yolunda şukka (Taşraya yazılan tezkire).

Fî 7 N. sene 1269 (15 Haziran 1853)
BOA. A.MKT.MVL. nr. 63/60

Hamiş: Belgenin ilk defa farkına varan ve beni varlığından haberdar eden ve makalemizin yazımı aşamasında çok değerli katkılar sağlayan sevgili dostum İshak Güven Güvelioğlu'na teşekkür ederim. Kendisi Rize'ye dair bütün güzelliklere duyarlı bir hemşehrimizdir. Bilimsel ve orijinal araştırmaları vardır. Çok zengin bir Rize kütüphanesi ve dokumantasyonuna sahiptir. Rize kültür varlığına dair bilgileri eşsiz ve emsalsizdir.

Muhammet SAFİ
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Uzmanı
E-Posta: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net'in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Bu yazı için geridönüş linki

Yorum (2)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Yorumları göster/gizle

Yorum formunu göster/gizle