| Erken Cumhuriyet Döneminde Ordu'da İktisadi Hayat |
| Karadeniz Tarihi |
| Yazar Adnan YILDIZ |
| Cumartesi, 07 Kasım 2009 00:36 |
|
Karadeniz tarihi üzerine yazılarımıza köşe yazarlarımızdan, Osmanlı Arşivleri Uzmanı Adnan YILDIZ'ın "Erken Cumhuriyet Döneminde Ordu İlinde İktisadi Hayat" makalesi ile devam ediyoruz.
I.Dünya Savaşı ve Milli Mücadele döneminde yaşanan buhran, bütün ülkede olduğu gibi Ordu’da da ticari faaliyetleri olumsuz yönde etkilemiştir. Bu dönemde özellikle dış ticaret yok denecek kadar azalmıştır. Cumhuriyetin kurulması ile birlikte bütün alanlarda olduğu gibi ticari alanda da yeni atılımlar gerçekleştirme çabasındaki Ordu’da çok fazla çaba sarf edilmesi gerekliydi. Çünkü ticaretin önündeki engeller sadece savaşların getirdikleri olumsuzluklarla sınırlı değildi. Ticareti Etkileyen Sebepler Ticareti zorlaştıran sebeplerin başında yol meselesi gelmekteydi. Bu yıllarda Ordu’nun başka vilayetlerle ve hatta kendi kazalarıyla karadan ulaşımı neredeyse yok gibidir. Ulaşım tamamen deniz yoluyla yapılmaktadır. Doğal olarak zaten hırçın olan Karadeniz de fırtınalı havalarda ulaşım ise imkansızdır. Tarafımdan eski harflerden günümüz harflerine çevrilerek yayına hazır hale getirilen, 1926 yılında Salon ve İlanat Gazetesi tarafından hazırlanan “İktisadi ve Ticari Ordu Rehberi”nde mahalli ihtiyaçlar arasında gösterilen yol meselesinin ticareti etkilediğinden şu şekilde bahsedilmektedir. “ Ordu’nun başka vilayetlerle hatta kazalarıyla karadan hatt-ı muvaselesi olmadığı cihetle ticareti mevzidir. Yedi yüz seksen bin lira varidat-ı hususiyesi olan vilayetin kazalarına hatt-ı muvaselesi olmaması teesürdür.” Ticareti zora sokan diğer bir husus ise kredi teminindeki zorluklardır.1927 yılında Ordu merkezde Ziraat Bankası ve Osmanlı Bankalarının birer şubesi bulunmaktadır. Ziraat Bankasının Ünye ve Fatsa kazalarında da birer şubesi vardır. 1927 yılında Ordu’da bulunan Ziraat Bankası şubelerinin sermayeleri şu şekildedir. Ordu merkez şubesi: Sermayesi 150.000 Lira, Kuruluş yılı 1305’dür. Ünye Şubesi: Sermayesi 38.717 Lira, Kuruluş yılı 1304’dür. Sanayi ve Ticaretin gelişimini engelleyen diğer bir neden de şehrin elektriğe kavuşamamış olmasıdır. Ordu’da sanayinin merkezini fındığı işleyen fabrikalar oluşturmaktadır. Bu fabrikalar su motoru, yağlı benzin ve gaz gibi maddelerle çalışan beygir güçleri düşük motorlarla üretim yapmaya çalışmaktadır. Bu durum fabrikaların istenilen kapasitede işlem yapmasını engellemekteydi. Ordu şehir merkezine elektrik 1930 yılında gelmiştir. Ancak1933 yılına kadar Ordu’da elektrikle çalışan sanayi kuruluşu yoktur. Buna karşılık Ordu’nun komşu vilayetleri Samsun’da iki, Giresun’da bir kuruluş elektrikle çalışmaktaydı… Bu durum Ordu tüccarının bazı teşviklerden faydalanmasının önünde de bir engel teşkil etmekteydi. 
1927 yılı sanayi sayım sonuçlarına göre Ordu İli genelindeki Sanayi Grupları ve istihdam ettikleri eleman sayıları şu şekildedir. Sanayi Grupları Adedi Çalışan sayısı Maden çıkarma Sanayii 1 14 Diğer Sanayii dalları 2 2 Ordu İlinde sanayinin ağırlığı tarıma ve yan kollarına dayalıdır. Tarımın ise tamamına yakınını ise XIX. yüzyıl içinde yöremizde dikimine başlanan ve asrımızda yörenin en önemli ürünü haline gelen fındık oluşturmaktadır. Ancak yörenin ağırlıklı geçim kaynağı olan fındık üzerinde oynanan oyunların temelleri de bu yılarda atılmıştı. Hamburg merkezli tüccarların ayak oyunlarıyla fındık fiyatlarlarıyla devamlı oynanmaktadır. Üreticilerin bu spekülasyonlardan etkilenmemesi için neler yapılması gerektiği, Malül Gaziler Neşriyat Kolektif Şirketi’nin 1928 yılında yayınladığı Türkiye Cumhuriyeti Büyük Ticaret Salnamesinde şu şekilde anlatılmaktadır. “1927 senesi fındık içinin beher kıyyesi 80-100 kuruşa satılmıştır. Kabuklu fındıkların beher kıyyesi 38-53 kuruşa kadar satılmaktadır. Bu fiyatlar Avrupa piyasasına tabi olup, piyasanın birden bire yükseldiği ve bazen ansızın düştüğü çok defa vakidir. Fındık mahsulatının en büyük piyasası ve mahreci olan Hamburg şehrindeki çok büyük sermayeli iki tacirden yek diğerine rekabet saikası ile piyasayı böyle birden biri çıkarıp düşürmeleri sonucu yerli tüccarımız çok mutazarrır olmaktadır. Bu da gerek müstahsillerimizin ve gerek tüccarımızın arasında teşkilat ve ittihat olmamasından ve piyasanın ecnebi alıcılar elinde bulundurulmasından ileri gelmektedir. Fındık müstahsilleri arasında kooperatif teşkilatı vücuda getirmek ve mühim sermayeli bir fındıkçılık bankası tesis etmek ve ecnebi piyasalarında rakip mahsüllerle mücadele edecek iktisadi teşkilat meydana getirmek lazımdır.” Ortak bir kanaatin dillendirildiği bu öneriden on yıl sonra 1938’yılında kurulan Fiskobirlik, müstahsillerinden, kurulduğu yıl 800.000 kilo fındık alarak Hamburg piyasasının karşısına dikilmiştir. Özellikle II. Dünya Savaşı yıllarında 13-15 kuruş arasında üreticinin malının yok pahasına elden çıkartılmasına müsaade etmeyerek, 30 kuruştan alım yapmış ve üreticiyi yabancı alıcıların tezgahına düşürmemiştir. İhracat Cumhuriyetin ilk yıllarında ihracat ürünlerinin tamamını tarıma dayalı ürünler oluşturmaktadır. İhracat gelirlerinin ise üçte ikisinden fazlasını kabuklu ve iç fındık oluşturmaktadır. Yurt dışına bu dönemde yapılan ihracatın başlıca merkezleri Hamburg, Trieste, Liverpool, New York, Marsilya idi. Ordu İlinin 1926 senesine ait Ocak-Haziran ayları arasındaki 6 aylık ihracat ürünleri ve gelirleri şu şekildedir. Ürün Kilo Lira İthalat Bu dönemde ithalat ürünlerinin başında; manifatura, züccaciye, kırtasiye, demir, gaz gibi malzemeler gelmektedir. 1926 senesi Ocak-Haziran ayları arası ithalat giderleri: 748.564 liradır. Osmanlı Devleti döneminde, 1880 yılında Trabzon Valisi olan Sırrı Paşanın hazırladığı istihbarat raporunda şeref ve haysiyet bakımından birinci derece olarak rapor edilen Ordu'lu işadamları; Hazinedarzâde Ali Bey ve biraderleri İbrahim ve Osman Beyler Yine Hazinedarzâde Ahmet Bey Felekzâde Süleyman Ağa, Şıhmanzâde Süleyman Bey, Kadı Zaimzâde Arif Efendi : Ulubey’de Alaybeyizâde Abdurrahman Efendi, Nefs-i Ordu’da Kuzme oğlu Kostantin Ağa : Haci Gorgor oğlu Yano Ağa, Ermeni Tüccârından Kigork Ağa Ordu İlimizi ayağa kaldırmak için mücadele vermekteydi. Cumhuriyet döneminde atalarından bayrağı devralan işadamlarımızda henüz bitmemiş olan iktisadi kurtuluş savaşımızı Ordu'da devam ettirmişlerdir. Bizler de bu iktisadi mücadelenin içinde yer alan dönemin ticaret erbabı ve ticari müesselerini , dönemin kaynaklarını tarayarak tespit etmeye çalıştık. Dönemin kaynakları Osmanlı harfleriyle yazılı olduğu için isimler değişik şekillerde okunabilmektedir. Bu tür yanlış okunmuş olan isimlerin torunları tarafından düzeltilmesi bizi mutlu edecektir. 1926 yılı Ticaret Odası Heyeti Başkan: İsa Cemalettin Cordan Bey Dönemin kaynakları Osmanlı harfleriyle yazılı olduğu için isimler değişik şekillerde okunabilmektedir. Bu tür yanlış okunmuş olan isimlerin torunları tarafından düzeltilmesi bizi mutlu edecektir. 1926 yılı Ticaret Odası Heyeti Başkan: İsa Cemalettin Cordan Bey Fabrikalar 1927 yılında Ordu’da bulunan fabrikaların bir tanesi hariç tamamı fındık fabrikalarıdır. Dönemin fabrikalarının özelliklerine örnek olarak İsa Cemalettin Cordan'ın fındık fabrikasını verebiliriz. Bu fabrika: gazla hareket eden 7 beygir kuvvetinde bir adet Alman sisteminde motora sahip olup aşağıdaki makineleri çalıştırmaktaydı: Fındığı alt kattan imalathane dairesine çıkaran elevator makinesi ve teferruatı, kırılmamış fındığı yedi kısma ayıran elek makinesi, fındık kırmaya mahsus değirmen, kırılmamış fındığı kabuğundan ayırmak ve tasnif etmek için altı gözlü ayırma makinesi. Bu fabrikaların sahipleri ve kuruluş tarihleri aşağıdaki gibidir. Fabrikanın sahibi Kuruluş Tarihi
(Dinçzade Hacı İbrahim'in Teceddüd Müskirat (Yeni İçki) Fabrikası'nın amblemi) Bu fabrikalardan başka sahiplerini tespit edemediğimiz, saç bakır kap imal eden bir bakır fabrikasının bulunduğunu 1928-1929 Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesinden öğrenmekteyiz.Yine Ma’lül Gaziler Neşriyat Kolektif Şirketi’nin 1928 yılında yayınladığı Türkiye Cumhuriyeti Büyük Ticaret Salnamesi ve hazırladığımız rehberdeki bilgilerden faydalanarak tespit edilen 1926-1928 yıllarında Ordu’da faaliyet gösteren iş kolları ve bu işlerle iştigal edenler aşağıdadır. Fırıncılar İbşiroğlu Ömer
Otelciler Zurnacızade Ali Kemal ve ortağı Süleyman Bey Bakırcılar Hacı Ahmetzade Ahmet Bakkallar Çamur Mehmet Tuhafiye ve Hırdavat Tüccarları Tokatlızade Abdülkadir (Alsancak Ticarethanesi)
(Soldan sağa: Ordu Tüccarından Ahmetzade Abbas Bey, Azm-i Milli Terzihanesi Sahibi Osman Fikri Efendi, Diş Tabibi Mehmet Kemal Bey) Azaklızade ve İmamzade Haşim Tenekeciler Hacı Rüstemzade Yunus Nadi Terziler Osman Fikri ve Mahdumları (Azm-i Milli Terzihanesi)
İbrahim Namık Bey (Hükümet Tabibi) Eczacılar Ali Şükrü Bey ( Şifa Eczanesi) Saatçiler Molla İsmailzade Hafız Hüseyin (Mavzer saatleri acentesi) Attarlar İncikzade Ethem Kasaplar Süleymanoğlu Şakir Kunduracılar Kibarzade Tevfik Efendi Singer Makineleri Bayii Hatipzade Nurettin Bey Köseleciler Hocazade Mustafa Rasim Kireççiler Çolzade Abdurrahman İçki Depoları Kara Mustafazade Osman Manavlar Akhisarlızade Haydar Yemeniciler Sarı Hasanzade Mustafa Sigorta Şirketleri Loid Enternasyonel Anomin Sigorta Şirketi Günümüzde Ordu İlimizi daha da ileriye götürmek çabasında olan ve ilimizin ortak çıkarlarını uluslararası çıkar gruplarından üstün tutan tüm ticaret erbabımızı da tarih bir gün yazacaktır. Adnan YILDIZ Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net'in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız
Favorilerinize ekleyin
Bu yazıyı e-posta ile gönder
Hit: 664 Geri dönüş(0)
Yorum (0)
 Yorum
|
Bu yazı için geridönüş linki
Bu yorumun beslemesine abone olun
Yorumları göster/gizle
Yorum formunu göster/gizle
Ana Menü - Kategoriler
Son Yorumlar
Yazarlarımız
| Ana Sayfa | Karadeniz Forum | Karadeniz Fotoğrafları | Site İçeriği | Hakkımızda | Katkı Sağlayanlar | Basından | Künye | Sponsor Ol | İletişim |
Her Hakkı Saklıdır © 2006 - 2010 Serander.Net © | Karadeniz Kültürü - Karadeniz Bölgesi tarih ve kültürü Serander.Net'i ziyaret ettiğiniz andan itibaren Kullanım Şartları'nı kabul etmiş sayılırsınız. Serander.Net'te yer alan her türlü yazılı ve görsel materyalin izinsiz kopyalanması ve kullanılması 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası'na göre suçtur. En iyi görüntüleme için 1280*800 çözünürlük IE 7.0 & Firefox 3.0 ve üstü tarayıcı kullanınız. Yapım:Meftun ŞENGÜN