Dr. Mustafa DUMAN'ın 1934 yılında Trabzon'da faaliyet göstermiş olan ilk matbaa ve gazeteleri konu edindiği "1934'te Trabzon'daki Matbaa ve Gazeteler" isimli tarih makalesini sizlerle paylaşıyoruz...

1934'TE TRABZON'DAKİ MATBAA VE GAZETELER

Trabzon'da yayımlanan ilk gazete Trabzon'dur. Vilayet tarafından 1869'da yayımlanmaya başlandı. O tarihten günümüze kadar Trabzon'da birçok gazete çıkmıştır.

Bu gazetelerin içerisinde, 1923'te Giresun'da, Trabzonlu Bekir Sükûti (Kulaksız-oğlu) tarafından yüz sayı yayımlandıktan sonra 1924'te Trabzon'a taşınan ve orada 1966 yılına kadar yayınlanan "Yeni Yol" gazetesinin önemli bir yeri vardır. (1)

(Yeni Yol Matbaası'nın ve Yeni Yol Gazetesinin kurucusu ve ilk sahibi Bekir Sükûti Kulaksızoğlu.)

"Yeni Yol" gazetesinin Trabzon'daki matbaasının mürettiphanesini gösteren tarihsiz bir fotoğrafı inceleme olanağım oldu. (2) Arkasındaki yazıdan çıkarabildiğimiz kadarıyla bu fotoğraf, "Latin Alfabesi"ne geçiş yıllarını, 1930'lar sonrasını yansıtmaktadır.

Bilindiği gibi, yeni yazıya geçtiğimizde, ilk yıllarda yeni yazıyla okuyup yazanların sayısı çok fazla olmadığından gazete ve dergilerin tirajları düşmüştü. Aradaki farkı kapatmak için devlet tarafından süreli yayın sahiplerine maddi destek sağlanmıştır. Sonraki yıllarda, okur-yazar sayısı hızla artmış, bu açık kapanmıştır. (3)

Trabzon'da yayımlanan "Halk" gazetesinin yeni yazı ile ilk sayısı 1934 yılı içerisinde yayımlandığı için ondan söz eden, çıktığını duyuran bu yazının da o tarihte, ya da daha sonra yazıldığı söylenebilir. Fakat yazıda ayrıca, "Yeni Yol" gazetesinin on bir yıldan beri çıktığı belirtildiği için de 1923'ten itibaren hesaplarsak, bu metnin 1934'te yazıldığı anlaşılır.

Bizde yazılara tarih atma geleneği pek yerleşmiş değildir. Trabzon'un alındığı tarih bile ayı ve günüyle kayıtlara geçmediği için kesin olarak bilinmemekte, ancak tarihçilerin tahminleri kitaplarda yer almaktadır. Gene bizde kişilerin doğum, ölüm tarihleri de tam ve doğru olarak kaydedilmiş değildir. Bunu büyük adamların biyografilerinde görmekteyiz. Örneğin, Atatürk'ün doğum tarihi tam olarak yani ayı ve günüyle bilinmez.

"Yeni Yol" gazetesinin matbaası, Trabzon'da daha önce "Serasi Matbaası" olarak bilinen matbaadır. Cumhuriyet kurulduktan sonra Lozan Antlaşması gereği ya da daha önce ayrılıkçı çalışmalar yaptıklarından ötürü Trabzon'un Rum azınlığı Trabzon'dan ayrıldıktan sonra Serasi Matbaası 'nın mülkiyeti devlete geçmiş; devlet de matbaayı, içerisindeki malzemeyle birlikte satışa çıkarmıştı. Bekir Sükuti Bey, Serasi Matbaası'nı aldı ve "Yeni Yol " gazetesini Trabzon'a taşıdı. Matbaanın adını "Yeni Yol Matbaası" olarak değiştirdi. Trabzon'daki "Yeni Yol" gazetesinin ilk sayısı Mustafa Kemal'in Trabzon seyahati sırasında çıkmıştır. (4)

Yeni Yol Matbaası 'nın ilk binası, Kunduracılar Caddesi'nde, sonradan Veli oğlu Pasajı'nın yapıldığı yerin bitişiğinde, üç katlı bir bina idi. Daha sonra Yeni Yol Matbaası, Maraş Caddesi'ne taşınmıştır. Matbaa buradan da Halkevi Sokak'a, eski adliyenin bitişiğindeki binaya taşınmıştır. Bu bina, Yeni Yol Matbaası 'm ve gazetesini Bekir Sükuti Kulaksızoğlu'ndan devralan Muzaffer Korlu tarafından, 1966'da satılmış; böylece Trabzon'un en eski matbaalarından bir olan Yeni Yol Matbaası tarihe karışmıştır. (5)

(Cumhuriyetin ilk yıllarında (1934) Trabzon'daki Yeni Yol Matbaası. E. Nedret İŞLİ Arşivi.)

Yeni Yol Matbaası 'nın Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki, daha doğrusu 1934'teki durumunu gösteren fotoğrafın arkasında kim tarafından yazıldığını bilmediğimiz yazının tümünü, Trabzon basınının kısa bir yansıması olduğu için aşağıya alıyoruz:

Trabzon'da Matbaacılık ve Gazetecilik

"Trabzon'da halen "Yeni Yol", "İstikbal", "İkbal", "Şark" adlarında dört matbaa vardır. Bu matbaaların civar vilâyetlerle işleri pek azdır. Yalnız şehre ait işlerle güç-hal geçinirler. Makine ve malzeme itibariyle dördü de ihtiyacı tatmin edecek halde değillerdir.

Trabzon'da Yeni Yol, İkbal, Halk adlarında üç gazete çıkıyor. Yeni Yol gâh yevmî olur, gâh gün aşırı ve şimdi de haftada iki defa çıkar. Siyasîdir. Sahibi ve müdiri, başmuharriri Bekir Sükuti (Kulaksızoğlu), muharriri de Cevdet (Alap) Beylerdir. Dört sahife çıkar. Bu gazete 'nin 11 seneden beri siyasî, içtimaî, iktisadî ve inkılâp sahasında bu mıntıkada büyük hizmetleri geçmiş ve geçmektedir.

İkbal gazetesi, Meşrutiyet'in ilânından beri neşr olunur. Sahibi Osman Nuri (Eyüboğlu) Bey 'dir. Bu gazete de siyasî ve şimdi tamamiyle edebîdir. Bazen neşriyatına çok fasıla verir.

Halk gazetesi gayri siyasîdir. Haftada iki gün çıkar. Türk harflerinden sonra neşredilmektedir. Sahibi Arif Ahmet Bey 'dir. Her üç gazetenin tirajı birkaç sene evveline nisbeten şimdi azdır. En çok tirajı olan Yeni Yol ve Halk gazeteleridir. Resimler Yeni Yol gazetesinin mürettiphanesini ve müstahdemini göstermektedir." (6)

Fotoğrafın arkasında yeni yazıyla: "Trabzon 'da Yeni Yol gazetesi mürettiphanesi" yazısı vardır.

(Yeni Yol Matbaası'na ait fotoğrafın yazılı arka yüzü, E. Nedret İŞLİ Arşivi.)

Trabzon basını konusundaki bilgi ve belgelerimiz çok eksiktir. Burada yayımlanan gazete ve der-gilerin büyük bir bölümünün tam koleksiyonları hiçbir yerde yoktur. Kaybolup gitmiştir. Hatta bazı süreli yayınların adlarını kaynaklardan öğrenmemize karşın elimizde tek bir örnek bile bulunma-maktadır. Bu nedenle, Trabzon basınının ilk yılları hakkındaki belge ve bilgilerin önemi büyüktür. Biz de bu konuda belki birilerinin işine yarar diye Yeni Yol Matbaası'nın fotoğrafını ve arkasındaki yazıyı okuyucuya ulaştırmak istedik.

Dipnotlar

1. Yeni Yol gazetesinin Trabzon'daki ilk sayısı, Atatürk'ün Trabzon'a ilk gelişi sırasında, 16 Eylül 1924 tarihinde yayımlanmıştır. Bkz: Büyük Tarih Trabzon'da Deri: Trabzon Çocuk Esirgeme Kurumu, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1938, s. 3.
2. Yeni Yol Matbaası 'nın mürettiphanesini ve orada çalışanları gösteren fotoğrafı incelemem için veren ve yayımlanmasına müsaade eden E. Nedret İşli'ye, eski yazı metni okumamda yardımcı olan M. Sabri Koz'a teşekkür ediyorum.
3. Mustafa Duman, "72. Yıldönümü Dolayısıyla Yazı Devrimine Doğru", Toplumsal Tarih, Sayı: 83, İstanbul, Kasım 2000, s. 25-29,
Mustafa Duman; "Açılışının 71 Yıldönümü Dolayısıyla Millet Mektepleri", Toplumsal Tarih, Sayı: 73, İstanbul, Ocak 2000, s. 4-7.
4. Cumhur Odabaşıoğlu, Trabzon Doğu Karadeniz Gazete ve Mecmuaları 1869-1928, Karadeniz Gazetesi ve Matbaacılık Ltd. Şti, Trabzon, 1987, s. 58-59;
Hüseyin Albayrak, Trabzon Basın Tarihi, Ankara, 1994, s. 194-200.
5. Hüseyin Albayrak, A.g.e. s. 300.
6. Bu yazıda adı geçen Bekir Sükuti Kulaksızoğlu için bkz: Hüseyin Albayrak, A.g.e. s. 320.
Yeni Yol gazetesi yazan Cevdet Alap'm anıları için bkz: Hikmet Aksoy (Hazl.), "Bir Ömür Bir Şehir Trabzonlu Gazeteci Cevdet Alap 'in Anılan ", Trabzon Gazeteciler Cemiyeti Yayım, Trabzon, 2008, 146 s. Osman Nuri Eyüboğlu için bkz: Hüseyin Albayrak, A.g.e. s. 356-357.

Dr. Mustafa DUMAN
E-Posta: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Fotoğraflar: Dr. Mustafa DUMAN ve E. Nedret İŞLİ Arşivi

Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net’in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

*Dr. Mustafa DUMAN’ın 1934’te Trabzon’daki Matbaa ve Gazeteler isimli yazısı daha önce Kıyı Dergisi’nin (Mayıs-Haziran 2010) 214. Sayısında yayımlanmıştır.

Bu yazı için geridönüş linki

Yorum (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Yorumları göster/gizle

Yorum formunu göster/gizle