I. Dünya Savaş’ında (1914-1918), Osmanlı genelinde birçok şeyde olduğu gibi sabun yapımında da kullanılan zeytinyağı darlığından dolayı halkın ve askerlerin sabun ihtiyacının karşılanmasında sıkıntılar yaşanıyordu.

Bu durum karşısında Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey ve Karadenizlilerin kıvrak zekâsı devreye girmede gecikmemişti.

Birinci Dünya Savaşı’nda Ruslara karşı savaşan 3.Ordu’nun ihtiyaçlarının birçoğu Vali Cemal Azmi Bey ve Karadenizlilerin gayretleriyle karşılanıyordu. Bunun için öncelikle 3.Ordu’nun sabun sıkıntısına çare bulmak için fındık yağından sabun bile üreteceklerdi.

Sabun için gerekli olan fındık yağları, ticaret ürünlerinden alınan vergiler karşılığı yani öşür karşılığı toplanan depolardaki aşar fındıklarından elde edilecekti. Öşür vergisini ödeyemeyip karşılığında mahsulünün belli bir kısmını ayni olarak vergi yerine devlete vermek gelenekti. Bu şekilde toplanan fındıklar depolarda yığılmış öylece duruyorlardı. Üstelik depolara kira bedeli ödeniyordu. Sabun imalatında kullanılacak diğer malzemeden biri olan kireç de, bölgede bol miktarda mevcuttu.

Sadece sabun sodasına ihtiyaçları vardı. Onu da İstanbul’dan isteyeceklerdi.

Önce elde bulunan malzemelerle ilk denemeleri yapıp sonuçlarını görmek istediler.

Sonuç mükemmeldi.

Fındık sabunu en kaliteli zeytinyağı sabunundan farksızdı.

Bunun üzerine Vali Cemal Azmi Bey, 2 Ağustos 1915 tarihinde Dahiliye Nezaretine bir telgraf çekmiş ve ürettikleri sabun hakkında bilgiler vermişti. Sabunun numunelerini de ayrıca postayla göndermişti.

Cemal Azmi Bey, gönderdiği telgrafta fındık sabunu ile ilgili şu bilgileri veriyordu.

‘‘Fındık yağından sabun üretmeye devam ediyoruz. Şu anda iki kazanda haftada 5.000 kilo sabun üretebiliyoruz. Gönderilen numuneden de anlaşılacağı üzere fındık yağından yapılan sabunun zeytinyağından yapılan en iyi sabundan farkı yoktur. Elde edilen sabunlar maliyetinin yaklaşık iki üç katı bir fiyatla piyasada da satılabilmektedir.

Valiliğin elinde aşar vergisi karşılığı ayni olarak alınan çok miktarda fındık olup, kiralanan depolarda saklanmaktadır. Bu fındıklar sabun olarak değerlendirildiği takdirde, depolara verilen kira parasıyla daha büyük bir imalathane de kurabiliriz.

Eğer İstanbul’dan sabun sodası gönderilir ve sabunu kurutmak için havalar da sıcak giderse Eylül sonuna kadar öncelikle 50 bin kilo ve daha sonra 25-30 bin kilo sabun daha üretebiliriz. Bu şekilde Erzurum’daki Ordu’nun tüm sabun ihtiyacı karşılandığı gibi eğer istenilirse İstanbul’a bile gönderilebilir. Hatta Trabzon ve civar vilayetlerin ihtiyaçlarını bile karşılayabiliriz.

Bu düşüncemizi uygun görür ve bize motorbot ve kayıklarla sabun sodası gönderebilirseniz, fındıkları kırmak suretiyle işe devam edeceğiz.

Sabun numuneleri bugün postaya verilmiştir.

20 Temmuz 1331

(2 Ağustos 1915)

Trabzon Valisi

Cemal Azmi’’

Vali Cemal Azmi Bey’in bu telgrafı üzerine Dahiliye Nezareti de gereği yapılmak üzere durumu Harbiye, Ticaret ve Ziraat Nezaretlerine bildirmiştir. Bunun üzerine Harbiye Nezareti Trabzon Valiliğinin istediği sodanın sevkiyatına hemen başlamıştır. Harbiye Nezaretinin yazdığı cevabi yazıda, ayrıca fındığın asker için iyi bir gıda olduğu da belirtilmekteydi. Bu yüzden depolardaki tüm fındıkların sabun için kırılmaması ve 200 bin kilonun İstanbul’a gönderilmek üzere askeriyeye teslim edilmesi istenmekteydi.

Böylece fındık, memleketin zor günlerinde de her şeyinden faydalanılan bir ürün olmuştu.

Ancak bugünlerde fındığın kendisi zor günlerini yaşamaktadır. Her zaman yanında olduğu devleti onu serbest piyasanın insafına terk etmiş vaziyettedir. Umuyoruz ki yarın çok geç olmadan fındıkla ilgili politikalar tekrar gözden geçirilir.

Çünkü devletin ona ihtiyacı olduğu kadar, onun da devlete ihtiyacı var.

Belgeler:

(Fındık sabunu ile ilgili Cemal Azmi Bey'in Dahiliye Nezaretine çektiği telgraf. Belgeyi büyütmek için üzerine tıklayınız.)

Telgraf

Mahreci: Trabzon
No: 23973
Tarihi: 21 Temmuz 1331

Dâhiliye Nezâreti Celîlesine

Levâzımât-ı Umûmiyye Riyâsetinden talep olunan sodanın vüsûlune mebni fındık yağından dahi sabun imâline devam olunuyor. Beher kazanı iki bin beşyüz kilo yahud kiyye olmak üzere haftada iki kazan sabun imâl ediliyor. Posta ile takdim olunacak nümûnesinden dahi anlaşılacağı üzere fındık yağından yapılan sabunun zeytin yağından imâl edilen en nefis sabundan farkı yoktur. Fındığın fiyatı ile kırılması, yağının çıkarılması masrafı dahi dahil olduğu halde fındık yağından kıyyesi beş kuruşa mal olacaktır. Buna kireç ve soda fiyatıyla ücret-i imâliyye dahi zamm edelim ve beher kıyye yağından bir buçuk kıyye vücûda geldiği nazar-ı dikkate alınırsa sabunun kıyyesi onbeş kuruşa kadar satılıyor. Hükümetin elinde hâsılât-ı öşriyyeden küllî miktarda fındık mevcûd olup müşteri bulunmadığından kira ile tedarik olunan ambarları işgal ediyor. Kira ile kazanı dört beş bin kıyye sabun vücûda getirecek bir imalathane daha tedarik edebileceğimi ümit ederim. İstanbul’dan sabun sodası gönderilir ve âşâr fındıklarıyla sabun imâline müsaâde olunursa  hava sıcak giderek sabunun tez kurutulduğu müddetce yani Eylül gayesine kadar  kazanda gayyâ zuhûr etmediği sûrette ayda lâ-ekall elli bin ve ondan sonra yirmibeş-otuz bin kilo sabun vücûda getirilir. Masarif-i külliye ihtiyâriyle İstanbul’dan sabun irsaline mahal kalmaksızın Erzurum Ordusu’nun sabun ihtiyacı bu sûretle temin edilebileceği gibi fazlası arzu buyurulduğu halde İstanbul’a bile gönderilebilir. Ve Trabzon ve civar vilayetler ahalisi ihtiyacatı için dahi satılır.Niyâz-ı aliye ma’rûzâtım mazhar-ı tasvib olduğu takdirde âşâr fındıkları kırdırılarak işe devam olunmak üzere keyfiyetin iş’ârı Levâzımât-ı Umûmiyye-i Askeriye Riyâseti vasıtasıyla motorbot ve kayıklarla sabun sodası gönderilmesi ve masârif-i imâliyyesinin tesviyesine müsâade buyurulması menût-ı re’y-ı devletleridir. Keyfiyet dahi yazılmıştır ve sabun nümûneleri bugün postaya verilmiştir.

20 Temmuz 1331

Trabzon Valisi
Cemal Azmi

(Fındık sabunu ile ilgili Harbiye Nezareti'nden Dahiliye Nezaret'ne yazılan yazı. Belgeyi büyütmek için üzerine tıklayınız.)

Harbiye Nezareti
Seferberlik: 11467
494

Dâhiliye Nezâreti Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri,

İdâre-i Umûmiyye-i Dâhiliye Müdüriyyeti ifâdesiyle vârid olan 23 Temmuz 1331 târîhli ve 2134/486 tezkire-i aliyyeleri cevâbıdır.

Trabzon Vilâyeti’nin sebk eden iş’ârı vechile fındık yağından sabun i’mâl ettirilmek ve ordunun ihtiyâcını te’mîn nâmına alınmış bulunmak üzere muktezi sodanın buradan gönderileceği masârif-i imâliyyenin Üçüncü Ordu’dan alınması lüzûmu vilâyete ve Üçüncü Ordu Kumandanlığı’na bildirildiği gibi soda sevkiyâtına dahi başlanmıştır. Mâmâfih fındık askere iyi bir gıda teşkil etmekte bulunduğundan ikiyüz bin kilonun da aynen Dersaâadet’e sevk olunmak üzere cihet-i askeriyyeye teslim ettirilmesi zımnında mahallî defterdarlığına tebligat icrâsı Mâliye Nezâret-i Celîlesine iş’âr kılınmış olduğundan mezkûru’l-mikdâr fındığın Dersa’âdet’e sevki için Nezâret-i Celîlelerini de bu bâbda lâzım gelenlere ve emr-i mukteziyyenin i’tâ ve beyân buyurulması temenni olur. Ol bâbda emr u fermân hazret-i men- lehü’l-emrindir.

26 Ramazan 1333 ve  26 Temmuz 1331
Harbiye Nâzırı nâmına
Müsteşar
(İmza)

(BOA, DH.İUM 82/2-1/34)

Adnan YILDIZ
E-Posta: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Belgeler: Serander.Net Arşivi.

Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net'in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Bu yazı için geridönüş linki

Yorum (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Yorumları göster/gizle

Yorum formunu göster/gizle