Doğu Karadeniz bölgesinin müzikal yapısı üzerine, Celal Volkan KAYA tarafından kaleme alınan ve Doğu Karadeniz müziğinin ilk kayda alınan eserleri hakkında bilgilerin yer aldığı araştırma yazısını paylaşıyoruz...

Türkiye’de ses kaydının tarihi, 1895 yılında İstanbul’a getirilen fonograf silindirleriyle başlar. Kayıt tekniklerinin ilerlemesiyle 1900’de taş plak tekniği İstanbul’a gelir ve taş plaklar 1965 yılında tamamen terk edilene kadar akla gelebilecek hemen her türde (marş, yerel müzik, fasıl, operet, tango, Karagöz oyunu, meddah hikâyesi, şive taklidi vb.) geniş bir repertuar oluşur.

Önceleri sadece İstanbul müziğine yer veren plak şirketleri, Cumhuriyet’in ilanından ve özellikle aydınlar tarafından halk müziği ile ilgili çalışmalar yapılmaya başlandıktan sonra, Anadolu’dan gelen âşıklara ve yerel sanatçılara da kapılarını açtı. Bu sanatçılar içinde elbette ki Doğu Karadenizli sanatçılar da vardı. Bugün bu sanatçıların bazıları artık hatırlanmamakta, bazıları ise ustalıklarıyla bugün dahi bilinmektedir.

Ülkemizde taş plakların bulunduğu ve halka açık olan en önemli koleksiyon, Millî Kütüphane (MK) bünyesindedir. Ancak, burada bulunan 4000’i aşkın taş plağın arasında taş plaklarda kalan Doğu Karadeniz müziğinin maalesef küçük bir kısmı bulunmaktadır.

(Piçoğlu Osman'ın taş plaklarından çevrilmiş bir 45'lik plak. Meftun ŞENGÜN Plak Arşivinden)

Sanatçı Kayıt Sayısı                                             Yaptığı Kayıt Sayısı                  M.K. Bulunan Kayıtlar 

Giresunlu Avni                                                      2                                     0
Giresunlu Kemençeci Kazım                                   2                                      2
İsmail Aydın                                                        12                                    0
Kemençeci Hasan Sözeri                                        2                                     0
Laz Ali Osman Efendi                                             8                                     0
Laz Kremastis                                                       2                                     0
Maçkalı Hasan Tunç                                              10                                    2
Ordulu Yunus                                                       12                                    6
Piçoğlu Osman                                                     16                                    4
Rizeli Sadık Efendi                                                24                                    12
Şebinkarahisarlı Mehmet                                        2                                     2
Şebinkarahisarlı Şükrü                                           2                                     2
Trabzonlu Ali                                                        2                                     2
Trabzonlu Hüseyin Dilaver                                      6                                     4
Trabzonlu İmdat                                                   2                                     2
Ziynet Sönmez                                                     12                                    2
Toplam                                                              116                                   40[1]

Görüldüğü gibi Millî Kütüphane’de, taş plaklara kayıtlı olan Doğu Karadeniz müziğinin yaklaşık %34’ü bulunmaktadır. Geri kalanının çeşitli arşiv ve şahıs koleksiyonlarında bulunması mümkünse de bu koleksiyonlara araştırmacıların ve halkın ulaşması zor olduğundan bunlardan istifade edilememektedir.

Ticarî amaçlarla çıkarılan taş plakların yanı sıra, sahada yapılan derleme çalışmaları da Doğu Karadeniz müziği için önemli bir yer tutar. Yeni kurulan Cumhuriyet, müzik alanında yerel ezgileri temel alan Batı müziğini hedeflemiştir. Ancak o zamana kadar yerel müzikler pek de bilinmediğinden derleme çalışmalarına ihtiyaç duyulur.

Ses kayıt cihazı kullanılmadığından başarısız olan birkaç denemeden sonra Dârü’l-elhân (bugün İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuarı), Paris’te yaşayan Cemal Reşit Rey’in vasıtasıyla bir fonograf edinir ve gezilerine başlar. Dârü’l-elhân, 1929 yılında Sinop, Giresun, Trabzon, Rize, Gümüşhane, Bayburt, Erzurum ve Erzincan illerini dolaşır, derleme heyeti buralarda ses kayıt cihazıyla derleme yapar, ayrıca bazı illerin halk oyunlarını da filme çeker (bu filmlerden sonra 1968 yılına kadar halk oyunları filme çekilmemiştir).

Ancak her ezgiyi kaydedecek kadar malzeme olmaması sebebiyle, sadece önemli görülenler kaydedilir ve diğerleri söylendiği anda notaya alınır. Bu çalışmaların yayınlandığı Halk Türküleri adlı “defter” serisinde de o anda yazılan notalar kullanılır, ses kaydıyla tespit edilen ezgilere ise yer verilmez.[2] Bu ses kayıtlarının ve filmlerin akıbeti ise bugün meçhuldür. Süleyman Şenel’in aktardığına göre Dârü’l-elhân arşivinde olması gereken çoğu plak bugün kayıptır. Filmlerin ise Mimar Sinan Üniversitesi Sinema-TV Merkezi’nde olduğu sanılmakta, ancak filmlerin günümüz teknolojisine aktarılması yüksek maliyetli olduğundan bu tahmin doğrulanamamaktadır.

(Ordulu Yunus Sakarya'ya ait bir taş plak. Meftun ŞENGÜN Plak Arşivinden)

Dârü’l-elhân’ın çalışmaları ödenek yetersizliğinden dolayı durunca, Ankara Devlet Konservatuarı (ADK) tarafından 1937’den 1952’ye kadar tüm Türkiye’yi kapsayan on altı derleme gezisi yapar. Bu gezilerin ilkinde (1937) ve yedincisinde (1943) Doğu Karadeniz’de de çalışılmıştır. Bu çalışmalarda yerli halktan olduğu kadar, dönemin ünlü ustalarından da (örneğin hiç kaydının bulunmadığı sanılan Halil Kodalak’tan) faydalanılmıştır.

Ayrıca her gidilen yerde yörenin halk oyunları fotoğraflanmış, mahallî çalgılar toplanmıştır. Bugün bu koleksiyon, Hacettepe Üniversitesi Ankara Devlet Konservatuarı başta olmak üzere, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile TRT’de –kelimenin tam manasıyla– saklanmaktadır. Bu kurumlardan sadece TRT, derlenen ezgiler üzerine çalışmalar yapmakta, ancak ezgileri halka ve hatta araştırmacılara sunmaktan kaçınmakta, sadece sanatçılarının yeniden yorumlamasına izin vermektedir.[3] Son yıllarda TRT Türk Halk Müziği Repertuarı’na dahil edilen ADK derlemeleri şunlardır:

Türkünün İlk Dizesi                                         Derlendiği Yer                                           Kaynak Kişi

Kelemin dürmesine                               Şebinkarahisar                               Şakir Şengül
Üç güzelin sevdası var başımda              Çavuşlu/Görele                              Mehmet Engin
Adaköy yolları ne yaman yokuş                  Bulancak                               Mehmet Gökduman
Ey gidi yalan dünya                           Şeyhmusa/Bulancak                            Hüseyin Çakır
Kırat kırat nallı kırat                              Merkez/Giresun                     Asım Karakaş, Mehmet Nefes
Giresun’dan çıktım saat beş idi               Merkez/Giresun                              Osman Kalaycı
Evlerinin önü limon portakal                         Ünye                                       İsmail Soysal
Yüce dağ başında bir ulu çınar                      Fatsa                                   Dursun Karaduman
Kemençemin başına                                Perşembe                                Vonalı Ahmet Özkan
İncir koydum sepete                                   Ünye                                        İsmail Soysal
Geminin ambarına                                      Ünye                                        İsmail Soysal
Beşiğimin altı bakır                                     Ünye                                         Agah Gürsoy
Bahçelerde mor meni                                  Fatsa                                    Dursun Karaduman

Bugün maalesef yazı boyunca bahsedilen kayıtlara ulaşmak çoğu kişi için mümkün değil. Temennimiz bir an önce bu kayıtlardan kayıp olanlarının bulunması ve elde olanların da vakit kaybedilmeden dijitalize edilerek öncelikle araştırmacılara, daha sonra da Internet üzerinden halka sunulmasıdır.

(Rizeli Sadık'a ait bir taş plak. Meftun ŞENGÜN Plak Arşivinden)

Dipnotlar:

[1]Doğu Karadenizli sanatçıların tespitinde büyük oranda Cemal Ünlü’nün Git Zaman Gel Zaman adlı kitabının ekinden faydalanılmıştır. Burada bulunmayan sanatçılar ise Millî Kütüphane Online Katalogu’ndan tespit edilmiştir.
[2]Ahmed Adnan Saygun’un Yedi Karadeniz Türküsü ve Bir Horon adlı eseri her ne kadar Halk Türküleri defter serisi kapsamında yayınlanmış olsa da, eserde bulunan notalar derleme gezilerinde elde edilen kayıtlardan değil, ticarî plaklara çalınan ezgilerden yazılmıştır.
[3]Bunun bir istisnası, Ümit Tokcan’ın Hekimoğlu albümünde görülmüştür. Bu albüm TRT Arşiv Serisi kapsamında yayınlanmış olup, albümde Piçoğlu Osman’dan 01.08.1943’te kaydedilen Kolbastı Oyun Havası’na yer verilmiştir.

Kaynakça:

-Halk Türküleri, Defter 13
-Şarkî Anadolu: Türküleri ve Oyunları, Mahmut Ragıp Gazimihal
-Trabzon Bölgesi Halk Musikisine Giriş, Süleyman Şenel
-“Muş İli Halk Müziği Derlemesinin Öyküsü”, Songül Karahasanoğlu Ata, Müzikoloji Derneği Simpozyum Bildirileri
-Muzaffer Sarısözen: Hayatı – Çalışmaları – Eserleri, Armağan Coşkun Elçi
-Git Zaman Gel Zaman, Cemal Ünlü
-Sn. Asiye Korkmaz ile görüşme (2007)
-Sn. Süleyman Şenel ile görüşme (2008)
-“Atatürk Döneminden Günümüze Türk Halk Oyunları Üzerine Bir Değerlendirme”, Ahmet Çakır, I. Uluslararası Atatürk ve Türk Halk Kültürü Sempozyumu

Yazı: Celal Volkan KAYA
Fotoğraflar: Meftun ŞENGÜN

Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net'in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Bu yazı için geridönüş linki

Yorum (1)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Yorumları göster/gizle

Yorum formunu göster/gizle