Bölgemiz Karadeniz'in Halkbilimci araştırmacılarından Dr. Mustafa DUMAN tarafından yıllar önce kaleme alınmış olan Trabzon Türkülerinde Bir Gezinti isimli çalışmasına yer veriyoruz...

Evliya Çelebi, Seyahatname’sinin ikinci cildinde, Trabzon’dan sözeder ve bu arada Karadeniz’in balıklarını da anlatır. Hamsi üzerinde durduktan sonra, Trabzon’da, hamsi satınalanların birbirleriyle şakalaşırken şu türküyü söylediklerini kaydeder:

“Trabzon’dur yerumuz
Akça tutmaz elimuz
Hamsi baluk olmasa
Ne olurdi halumuz.”

Bu türkü yazılı kaynaklarda rastladığımız en eski Trabzon türküsüdür.

Ondokuzuncu yüzyılın sonunda derleme ve araştırmalar yapmak amacıyla Türkiye’ye gelen Macar türkolog Dr. İ. Kunoş bazı Trabzon türkülerini derlemiş ve 1892 yılında yayınlamıştır. Bu türkülerden iki dörtlük veriyoruz:

“Ben nasıl çıkacağım
Geminin direğine
Mevlâm saburlar versin
Validem yüreğine.”

Hamsi koydum tavaya
Başladı oynamaya
Geldum baktım hamsi yok
Başladum ağlamaya.”

Finli araştırmacı Martti Räsänen, 1925 yılında, Trabzon’a yaptığı araştırma gezisinde derlediği Trabzon türkülerini, 1929 yılında, Helsinki’de yayınlamıştır. Bu türkülerden birkaç örnek verelim:

“Yesun seni daunlar
Saçların yumuşağı
Hiç geçer mi galbundan
Alsam hau uşağı

Yükledum kayığumi
Giderim Giresun’e
Var midur benum gibi
Yanan bi danesine.”

Trabzon yöresi türkülerini ilk derleyenlerden biri de Trabzonlu şair ve kültür adamı Hamamizade İhsan’dır. Hamamizade İhsan, 1908 yılından 1931 yılına kadar yöreden derlediği türküleri “Trabzon Manileri” adı altında bir dosyada toplamıştır. Kayıp olduğu bilinen bu dosya mutlu bir tesadüf sonucu sahaf dostumuz Sami Önal’ın eline geçti.

Bu dosyayı inceledik ve buradaki 605 türküyü Trabzon Kültür Sanat Yıllığı 88-89’da Räsänen ve Bilal Aziz Yanıkoğlu’nun derlemeleri ile karşılaştırarak yayınladık. Bu derlemede yer alan bir türkü şöyledir:

“Sandalın feligasi
Viya gider peşine
Verdum göğlumi oğa
Yanarum ateşine.”

Burada, filikanın viya gitmesi deyimi ile, dümenin ortalanarak filikanın dosdoğru yüzüp gitmesi anlatılmak isteniyor. Hamamizâde’nin derlediği bir başka türkü de şöyle:

“Denizde filikacuk
Açuk gideyi açuk
Nenesi dedi bağa
Sev oni birazacuk.”

Bilal Aziz Yanıkoğlu, 1925 yılında, Martti Räsänen’le birlikte derlediği Trabzon türkülerini 1946 yılında, Trabzon ve Havalisinde Toplanmış Folklor Malzemesi adlı derlemesinde toplamıştır. Bu türkülerden biri, bir zamanlar İstanbul-Trabzon hattında çalışan Gülcemal vapuruna atılmış bir türküydü:

“E Gülcemal Gülcemal
Dört tane direğun var
Aldın gittin yarimi
Ne hain yüreğun var.”

Alman araştırmacı Kurt Reinhard ve eşi Ursula Reinhard, 1963 yılında Ünye’den Hopa’ya kadar olan kıyı şeridini tarayarak türkü derlemeleri yaptılar. Bu türküleri 1968 yılında, Berlin’de, Auf der Fidel mein…[Kemençemin Üstünde…] adlı bir kitapta yayınladılar. Bu derlemeden bir türkü:

“Gökteki yıldızların
Bi kariş aralari
Oynadım güzelimlan
Çözüldi paralari.”

Araştırmacı yazar İsmet Zeki Eyuboğlu, Trabzon yöresinden derlediği türkülerin bir bölümünü 1976 yılında yayınlamıştır. Karadeniz Aşk Türküleri adlı bu kitaptan bir türkü:

“Deduğum Türkileri
Mendilcuğune bağla
Tenha tenha yerlerde
Çöz onlari da ağla.”

Yılardır Trabzon yöresi türkülerini derlerim. Bu çalışmalarım esnasında çok güzel türküler dinledim. Örneğin, şu türkü yöre insanının doğayla iç içe oluşunu, canlıları nasıl sevdiğini ne güzel anlatır:

“Gene geldi yazbaşi
Kuşlar üşümiyecek
Sevdaluk eden adam
İşi düşünmiyecek.”

Bir zamanlar gurbetçileri İstanbul’a taşıdığı için Gülcemal vapuruna kızanlar, şimdi gurbetçileri Almanya’ya taşıyan uçaklara sitem etmektedirler:

“Gökte uçan tiyare
Boyaların soldi mi
Aldın gittin yarimi
Boş yerlerin doldi mi.”

Trabzon yöresi türküleri. Binlercesi kaybolan ama yeniden binlercesi üretilen bu güzel türküler hep söylenecek. Biz sözümüzü şimdilik güzel bir türküyle bağlayalım:

“Gökte uçan kuş midır
Kanadi gümüş midır
Ben sevdum eller aldi
Bu da olur iş midır.”

Dr. Mustafa DUMAN
E-Posta: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net'in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

*Bu çalışma daha önce Viya dergisinin 1. sayısında yayınlamıştır. [(15 Şubat 1992),  İstanbul, s. 48-49.]

Bu yazı için geridönüş linki

Yorum (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Yorumları göster/gizle

Yorum formunu göster/gizle