Türkü yakıcıları veya âşıklar tarafından ortaya türküler, kişilerin duygu ve düşünce dünyasının, inancının, durumunun heyecan ve arzularının ürünleridir. Doğuşları önemli olduğu kadar, yaşamları da önemlidir.

Bunun yanında söylenen ezgi, kalbin derinliklerinde etki bırakacak tarzda olmalı ve eldeki metni beğenip nesilden nesile ulaştıracak tabii bir çevre bulunmalıdır. Gerçekten de söz, metni ortaya koyan sanatçı, musiki ve dinleyici çevre gibi faktörlerinin var oluşu, kuvvetli veya zayıf oluşu yöredeki türkü geleneğinin gücünü de belirler.

Meseleye bu açıdan bakarsak, Trabzon’da türkü geleneğinin bütün canlılığıyla var olduğunu söyleyebiliriz. Pek çok alanda olduğu gibi, türkü alanında da zengin ve renkli cephesiyle dikkati çeken Trabzon yöresini türküler cephesiyle incelemeyi kayda değer gördük ve bu çalışmayı gerçekleştirdik. Çalışmamızda hareket noktamız, TRT Repertuarındaki türküler oldu. Repertuarda Trabzon’a ait 62 türkü metni ve notası yer almaktadır.

Repertuardaki türkülerin Trabzon’daki yörelere göre dağılımı şöyledir. Merkez: 34, Maçka: 15, Beşikdüzü: 5, Akçaabat: 4, Vakfıkebir: 2, Sürmene: 1, Tonya: 1 türkü. Türkülerin derlenmesinde ve notaya alınmasında pek çok kişinin emeği geçmiştir. Bunlardan başta Muzaffer Sarısözen olmak üzere Ahmet Yamacı, Yücel Paşmakçı, Cemile Cevher, Erkan Sürmen, Volkan Konak,Kasım Gürsoy, Hüseyin Dilaver, Ateş Köyoğlu ve İbrahim Can gibi isimler repertuara birden fazla türkü kazandırarak kültürümüze büyük bir hizmette bulunmuşlardır.

Türküler, anonim halk şiiri içinde yapılarına, konularına ve ezgilerine göre olmak üzere üç cephede kendilerini gösterirler.Bizim de Trabzon türkülerine yaklaşımımız bu tarzda olacaktır.

I. Yapılarına Göre Türküler

Bilindiği gibi türküler, bentler halinde vücuda getirilirler. Ölçü olarak da yedi, sekiz ve on bir hece ile söylenirler. On dört, on beş ve on altı heceli olanları varsa da azdır. Bu bakımdan Trabzon türkülerini, yapılarına göre incelerken, bentlerine ve hecelerine göre olmak üzere iki cephede ele alacağız.

A. Bentlerine Göre Türküler

Anadolu’nun pek çok yerinde türküler ikilik, üçlük ve dörtlüklerden oluşan bentlerle vücuda getirilir. Ancak, Trabzon türkülerinde dikkati çeken taraf tamamının dörtlüklerle söylenmesidir. Bunların çoğunluğu, müstakil şiirler olarak addettiğimiz manilerden bir kısmı da koşma tarzında ortaya konulmuş manzumelerden oluşur. Bazı türkülere getirilen (canım can da gel gel aman), (ey aman aman aman yarim aman aman), (ey amman ey), (of of), (oy), (vay vay sürmelim vay) gibi nidalar veya bazı nakarat sözler bendin yapısını bozacak hüviyette değildir. Bu nidalar dizelerin başında, sonlarında, aralarında veya bentlerin sonunda yer alırlar. Onlar da kendi aralarında çeşitlilik gösterirler. Buçerçevede türküleri şöyle gruplandırabiliriz:

1. Bentleri Mani Olan Türküler

Trabzon yöresi ülkemizde, atma türküleriyle meşhur bir yöredir. Atma türküler, abcb tarzında kafiye sistemine sahip manilerden oluşur. Yedi hecelidirler. Kafiye sisteminin bu şekilde olmasının sebebi ise, 1. ve 2. dizenin bir kişi, 3. ve 4. dizenin de başka bir kişi tarafından söylenmesine dayanır. 2. ve 4. dizelerin aynı kafiyeye de olması esastır. Her ne kadar ifade ettiğimiz şekilde yani abcb kafiye düzenindeki manilerle oluşturulan türküler çoğunlukta ise de Trabzon türkülerinde, maninin klasik kafiye düzenine yani aaba tarzına sahip manilerle de söylenmiş bentlere rastlamamız da mümkündür. Bentleri mani olan türkülerin çoğunda bağlantı yoktur. Bir kısmı da bağlantılarla vücuda getirilmiştir. Aralarındaki farkı şöyle izah edebiliriz:

a. Sadece Manilerden Oluşan Türküler

Manilerin artarda getirilmesiyle oluşturulmuş türkülerdir. Yukarıda belirttiğimiz gibi çoğunluğu; abcb, bir kısmı da aaba kafiye düzenindedirler. İçlerinde düzensiz kafiye sistemine sahip olanları çok azdır. Bentlerden birisi sekiz (No. 2599), diğerlerinin tamamı yedi hecelidir.

b. Bentlere Bağlantı Getirilen Türküler

İncelediğimiz türkülerin on bir tanesi bu tarzda söylenmiştir. Bu türkülerde bentler mani olmakla beraber bağlantılar da yine manidir. Sadece bir türküde bağlantı olarak mani değil de iki dize getirilmiştir (No. 382).

c. Karşılıklı Türküler

Bunlara atma türkü ya da atışma türküler de denilir. Trabzon’da bir kişinin karşısındaki kişi veya kişilere türkü söylemesine türkü atma, bunu söyleyene türkücü, karşılıklı türkü söylemeye atışma, hitap veya telmih şeklinde olup karşılık beklenmeyen türkülere de takma türkü denir. (Şenel, 1994, 157-158) Doğu Karadeniz Bölgesi’nde karşımıza çıkan ve yörelere göre kesme türkü, karşı-beri, karşılama ve kovalama gibi adlarla da bilinen atma türküler özellikle düğün, yedi (düğün ertesi), ternek / vartivor (yayla eğlenceleri), bayramlar, şenlikler, imeceler veya uzun yayla yolculukları sırasında söylenirler. (Günay, 1976; 73). İki grup veya iki kişi tarafından ortaya konulur. Önce yedi heceli manzum söz söyler. Bu manzum parça, genellikle iki dize olmakla beraber, üçlük, dörtlük hatta bent şeklinde de olabilir. Karşı taraf, ilk şekle uygun tarzda cevap vermek zorundadır. Şairlerden biri cevapsız kalıncaya kadar türküye devam edilir. Cevap veremeyen tutulmuş (mat olmuş) sayılır. Karşılaşma çok uzun sürer ayakta daralma olursa, buna “Türkü çıkmaz yola düştü.” denir. (Kazmaz, 1976; 17) Bu durumda şairlerden birisi ayağı değiştirir, türküye devam edilir. Atma türküler yapılarına göre iki, üç, dört dizelik ve diyalog şeklinde olmak üzere dörde ayrılır. Elimizdeki iki Trabzon türküsü ise, 7 heceli maniler şeklindedir (No. 71, 2598). Maniler kız ve erkeğin karşılıklı birer mani söyleme esasına dayanmıştır.

2. Bentlere Bağlantı Getirilen Türküler

TRT Repertuarında kayıtlı türkülerden pek çoğu üçlüklere iki dizeden oluşan bağlantı sözlerinin getirilmesiyle vücut bulmuştur. Trabzon türkülerinin içinde üç tanesi söylediğimiz tarzdadır (No. 1019, 1154, 2814) Bunları kafiye düzeni aaa-bb, ccc-bb, ddd-bb şeklindedir.

3. Koşma Tipinde Söylenmiş Türküler

Türkülerin bir kısmı koşma tipi şiirlerden oluşur. Bunların büyük çoğunluğu âşıklar tarafından ortaya konulmuştur. Nitekim iki türküde Kerem (No. 984) ve Sefil Emrah (No. 2783) mahlasları türkünün bünyesinde muhafaza edilmiştir. Bu tip şiirler genellikle -ilk dörtlüğün kafiye düzeni farklı tarzda olmakla beraber- abab, cccb, dddb şeklinde kafiyelenirler. Elimizde bu tarzda söylenmiş altı türkü bulunmaktadır (No. 140, 304, 984, 1025, 2769, 2783). Herhangi bir bağlantı almamışlardır. Ancak birkaçında ikinci dize ve dördüncü dizelerde yukarıda işaret ettiğimiz nida sözleri getirilmiştir.

B. Hecelerine Göre Türküler

Trabzon yöresi türkülerinin tamamı millî veznimiz olan hece vezni ile söylenmiştir. Bunlar da yedi, sekiz ve on bir heceli örneklerdir.

1. Bentleri Yedi Hece Olan Türküler

Genellikle Karadeniz yöresi türkülerinin bilhassa Trabzon türkülerinin manilere dayandığı bir gerçektir. Repertuardaki 62 türkü içinde 53’ünün manilerle vücuda getirildiğini söylersek, konuyu daha iyi vurgulamış oluruz. Maniler, yukarıda da işaret ettiğimiz gibi daha ziyade abcb tarzında ve on bir heceli şekillerdir.

2. Bentleri Sekiz Hece Olan Türküler

Anonim halk şiirinin önemli bir cephesini oluşturan manilerin bir kısmı sekiz hecelidir. Sekiz heceli maniler daha ziyade Ramazan ve Seymen manilerinde karşımıza çıkar. Bu yörenin türkülerinden yedi hecenin dışında bir tane de sekiz hece esasına dayalı mani tarzında söylenmiş türkü bulunmaktadır. Bu da repertuarda İşte Geldim Ekim Büküm (Ramazan Manileri) adıyla geçmektedir (No. 2599).

3. Bentleri On Bir Hece Olan Türküler

İncelemelerimiz sırasında gördük ki, Trabzon yöresi türkülerinde hakim olan ölçü, yedi hecedir. Nadiren de olsa on bir hece ile söylenmiş şekiller de vardır. Bu da yörede âşık tarzı şiir geleneğinin pek yaygın olmadığını göstermektedir.

B. KONULARINA GÖRE TÜRKÜLER

Türküler genel olarak konularına göre çok çeşitlilik gösterirler. Bunlar hakkında ayrıntılı bilgiyi bir başka çalışmamda verdiğimden burada tekrarlamak istemiyorum. (Kaya, 1999; 176-210). Burada üzerinde durmak istediğim husus doğrudan doğruya Trabzon türkülerinde hangi konuların işlendiğidir. Görebildiğimiz türküler içinde, aşk-sevda, gurbet, dert-acı, hasret, savaş ve balıkçılık gibi konuların işlendiğini müşahede ettik. Ancak şurasını söylemeliyim ki, 62 türkünün içinde 57’si aşk konulu, diğer beş şiirin her biri bir konudadır. İnceleyemediğim diğer türküler de bu çalışmaya dahil edilse dahi bu orantının değişeceğini pek sanmıyorum. Gerçi bütün yurt baz alındığında da aşk türkülerinin en fazla oranda söylendiği bir gerçek olarak karşımıza çıkar. Ne var ki, bu türküler içinde tören, meslek, askerlik, eşkıya, mizahî, yergi, ölüm, seferberlik türküleri gibi daha pek çok konuda söylenmiş türkülerin de olduğu ve bunların küçümsenmeyecek bir oranda olduğu görülecektir. Bu derece ezici bir oranda aşk türkülerin çok oluşu oldukça dikkat çekicidir. Acaba, aşk konusunun bu derece yoğunlukta işlenmesinin sebebi nedir? Bu, bize göre yöre insanının başta sosyolojik ve biyolojik özellikleri olmak üzere birkaç cepheden incelendikten sonra aydınlığa kavuşturulabilir.

C. EZGİLERİNE GÖRE TÜRKÜLER

Türkülerin hangi yöreye ait olduğu -her ne kadar söyleyenleri önemli ise de- ezgilerinden anlaşılır. Az-çok bu alana ilgi duyan her insan, il bazında olmasa bile, hangi türkünün hangi yöreye ait olduğunu aşağı yukarı tahmin eder. Meseleye türkülerin ezgisi açısından baktığımızda, Anadolu’nun diğer yörelerinde olduğu gibi Trabzon yöresi türkülerinin de kendisine has bir tavrının olduğunu görürüz. Şurasını hemen belirtelim ki, yöre türkülerinin en belirgin vasfı 7 zamanlı ritme sahip oluşlarıdır. Trabzon yöresi türkülerinin iki belirgin cephesi vardır. Birincisi; oldukça hareketli parçalardan oluşmaları, diğeri de buna bağlı olarak birçoğunun türküdeki dizelerin bıçakla kesmiş gibi aniden yarıda kesilmesidir. İnceleyebildiğimiz 62 türkünün usulleri ve sayılarının dağılımı şu şekildedir: 2/4’lük 8, 4/4’lük 20, 5/8’lik 6, 7/8’lik 15, 7/16’lık 1, 9/8’lik 2, 9/16’lık 2, 10/8’lik 6, 12/8 ve 9/8 şekilde iki usulde 1 türkü bulunmaktadır. Ritmi oldukça yüksek olan bu türkülerde heceler vurgulu ve coşkulu olarak terennüm edilirler. Kemençe eşliğinde adeta soluk almamacasına art arda getirilen sözler neredeyse söyleyenlerin nefesini tıkayacak gibi olur. Sözgelişi, Ayna Ayna Ellere (400), Çayeli’nden O Yani (2441), Kuko Daldan Aşağı (3126), Kapısının Önünde Yeşiller Pazilari (3128) gibi türkülerde karşımıza çıkan bu durum, coşkun ve baş edilemeyen hızlı Karadeniz dalgalarının yalçın kayalıklara çarpıp hızının kesilerek karara varmasını hatırlatmaktadır. Kemençe eşliğinde çalınıp söylenilen türkülere, Karadenizliler, el ele kenetlenip horon tutarak eşlik ederler. Horon tutanlar da tıpkı su birikintilerine boncuk boncuk, kıpır kıpır düşen yağmur damlaları gibi enerjik, hareketli ve ahenklidir. Bu estetik yapının ortaya çıkmasında elbetteki türkülerin ve bir o kadar da Karadeniz halkının karakteristik vasfının ezgi ve oyunla bütünleşmesinin rolü büyüktür.

Sonuç:

Bütün bu bilgilerden sonra, Trabzon türkülerinin özelliklerini şu başlıklar altında toplayabiliriz:

1. Çoğunluğu manilerle bir kısmı da koşma tarzı olmak üzere dörtlükler halinde söylenmiştir. Ancak bazılarına iki dizelik yahut da doğrudan doğruya bir mani bağlantı olarak getirilmiştir.

2. Bazıları karşılıklı atma türkü ya da atışma türkü dediğimiz tarzda ortaya konulmuştur.

3. Dizelerin başında, sonlarında, aralarında veya bentlerin sonunda (canım can da gel gel aman), (ey aman aman aman yarim aman aman), (ey amman ey), (of of), (oy), (vay vay sürmelim vay) gibi nidalara yer verilmiştir ve bunlar bendin yapısını bozacak hüviyette değildir.

4. Her ne kadar söyleyenleri belli değilse de bazılarında Kerem ve Sefil Emrah gibi mahlaslara rastlanılmaktadır.

5. Vezin olarak yedi, sekiz ve on bir hece ile söylenmişlerdir. Yedi ve sekiz heceliler manidir. Az sayıda olan on bir heceliler ise genellikle koşma tarzında söylenmiş türkülerdir.

6. Aşk-sevda, gurbet, dert-acı, hasret, savaş ve balıkçılık konularında söylenmiş olmakla beraber büyük çoğunluğu aşk konuludur.

7. Ezgi itibariyle ritmi oldukça yüksek, hareketli ve çoğunluğu 7 zamanlıdır.

TRT Repertuarındaki Trabzon Türkülerinin Listesi

Rep. No.               Ezgi Adı                                                     Derleyen

71            Şapkamın Tereği Düz                                          Mustafa Hoşsu
119          Derenin Kenarına Sereceğim Kilimi                         Ahmet Yamacı
140          Kahveciler Kahve Koyar Fincana                             Ahmet Yamacı
161          Tarlaya Ektim Soğan                                            Ahmet Yamacı
177          Mayıs Ayı Gelende                                               Ahmet Yamacı
184          Bel Bağımın Tokası                                              Ahmet Yamacı
187          Böyledir Yar Böyledir                                            Ahmet Yamacı
193          Yaylanın Çimenine Kuzu Yayılır                              Nejat Buhara
304          Ben Bir Yarin Bakışına Mailem                               Muzaffer Sarısözen
382          Ah Dağlar Serin Dağlar                                         Muzaffer Sarısözen
400          Ayna Ayna Ellere                                                  Muzaffer Sarısözen
527          Gemiciler Kalkalım                                               Muzaffer Sarısözen
984          Bir Yiğit Dünyada Keleş Gezende                           Muzaffer Sarısözen
1025        Engeller Koymuyor Yar Sana Varsam                      Muzaffer Sarısözen
1154        İstanbul’un(Trabzon’un) Etirafı Meteris                   Muzaffer Sarısözen
1241        Tel Sarı Zülüf Sarı                                                Muzaffer Sarısözen
1284        Dumanım Derelerde                                             Ahmet Yamacı
1508        Gemiler Giresun’a                                                Muzaffer Sarısözen
1533        Dirvana Vurdum Uçti                                            Cemile Cevher
1535        Hasta Oldum Derdune                                          Cemile Cevher
1640       O Sarı Çemberuni                                                 Azize Tözem
1645       Oynayın Kız Oynayın (Derule)                                 Cemile Cvher
1673       Terazi Tartayurum                                                Cemile Cevher
1738       Maçka’nın Yolu Taşlık                                           Ahmet Yamacı
1796       Sabahtan Kalkar Kızlar                                          Cemile Cevher
1860       Anam Vay Olsun                                                  İst. Bel. Kons.
1892       Maçka Yolları Taşlı                                                İst. Rad. Müd. THM Şb.
1919       Ezelidir Deli Gönül Ezeli                                         Muzaffer Sarısözen
2130       Yeni Yaptım Evimi                                                Kasım Gürsoy
2131       Gülhanım dedikleri Gız Sen misin                           Kasım Gürsoy
2132       Dere Sürer Gazeli                                                 Kasım Gürsoy
2142       Kazma Vurdum Çimene                                        Kasım Gürsoy
2149       Ağasar Dereleri                                                    Yücel Paşmakçı
2328       Oy Benum Sevduceğum                                        Ahmet Yamacı
2355       Yayladım Koyunu                                                 Muzaffer Sarısözen
2365       Yol Gider mi Gider mi Bizim Büyük Limana              Cemile Cevher
2441       Çayeli’nden O Yani                                              Mehmet Özbek
2596       Divane Aşık Gibi Dolaşırım Yollarda                        Cemile Cevher
2599       İşte Geldim Ekim büküm(Ramazan Manileri)           Cemile Cevher
2769       Bir Oda Yaptırdım Hurma Dalından                         Ank. Devl. Kons.
2783       Ötüyor Bülbüller Gelmedi Bağban                           Ank. Devl. Kons.
2814       İki de Bülbül Bir Derede Ötüşür                              Ank. Devl. Kons.
2907       Atma Beni Yabana                                               Volkan Konak
2934       Fincanı Taştan Oyarlar                                          Ank. Devl. Kons.
2935       Garşıdan Gel Göreyim                                           Ank. Devl. Kons.
2944       Islandı da Ötmeyi Kemençemun Telleri                   Ank. Devl. Kons.
2975       Yanyana Oturalım Konak                                      Volkan Konak
3037       Karşı Beri Mezere                                                 Erkan Sürmen
3099       Gız Sana Demedim mi                                          Şenel Önaldı
3125       Anam Beni Vay beni                                             Volkan Konak
3126       Kuko Daldan Aşağı                                               Volkan Konak
3127       Asmam Senin Dalından                                         Volkan Konak
3128       Kapısının Önünde Yeşiller Pazilari                           Volkan Konak
3129       Soğuk Soğuk Akayi                                              Volkan Konak
3217       Derenin balıkları Tuttu Ortalıkları                           TRT. Müz. Da. Bşk.
3268       Çayırım Çayırım Kuş Oldum Uçayırım                      Erkan Sürmen
3501       Duman Aldı Dağlara Ben Kaldım Yaylalara              TRT.Müz. Da. Bşk.
3535       Bizim Yayla Düz Gibi                                            İbrahim Can
3536       Otur da Konuşalım Senin ile Azacuk                       İbrahim Can
3559      Bizim Köyün Kızları Bakarlar Aynalara                      TRT Müz. Da. Bşk.
3562      Silme Gözyaşlarımı da Gözlerimde Kurusun              TRT Müz. Da. Bşk.
3608      Ormanda Alacalar                                                 Işık Başel

Kaynakça:

-GÜNAY, Turgut, (1976), Doğu Karadeniz Bölgesinde Atma Türkü Geleneği, I.
Uluslar arası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, C. II, Ankara.
-KAYA, Doğan (1999), Anonim Halk Şiiri, Ankara.
-KAZMAZ, Süleyman (1976), Rize Halk Şairleri, Ankara.
-ŞENEL, Süleyman (1994), Trabzon Bölgesi Halk Musikisine Giriş, İstanbul.

Dr. Doğan KAYA

Her hakkı saklıdır. Yazarının ve Serander.Net'in izni olmaksızın alıntı yapılamaz, kullanılamaz. Bilgi için: Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

Bu yazı için geridönüş linki

Yorum (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Yorumları göster/gizle

Yorum formunu göster/gizle